'Vòng kim cô' quy hoạch vẫn 'trói' hàng tỷ đô điện tái tạo

Tại khu vực Đắk Song – Đắk N’Drung thuộc tỉnh Lâm Đồng sau sắp xếp địa giới hành chính, hàng loạt dự án điện gió quy mô lớn đang rơi vào tình trạng đình trệ kéo dài.

Nhà máy điện gió Nam Bình 1, công suất 30MW, tổng vốn đầu tư hơn 1.000 tỷ đồng, đã hoàn thành xây dựng nhưng chưa thể phát điện thương mại. Dự án nằm trong khu vực quy hoạch khoáng sản bô xít và đồng thời thuộc diện rà soát theo kết luận thanh tra về việc thực hiện Quy hoạch điện VII và điện VII điều chỉnh. Hiện dự án đã hết hạn chủ trương đầu tư.

Tương tự, Asia Đắk Song 1 công suất 50MW của Công ty TNHH Asia Energy (thuộc Tập đoàn Super Energy đến từ Thái Lan) với tổng vốn đầu tư gần 1.700 tỷ đồng, đến nay vẫn chưa thể triển khai xây dựng dù đã được cấp chủ trương từ 2020. Gặp vấn đề về thủ tục đất đai, dự án đã được xác định thuộc nhóm cần tháo gỡ theo Nghị quyết 233 của Chính phủ.

Ở quy mô lớn hơn là ba dự án Đắk N’Drung 1, 2 và 3, mỗi dự án công suất 100MW, tổng vốn đầu tư cộng dồn hơn 10.500 tỷ đồng. Các dự án này đã giải ngân từ 46% đến 85% tổng mức đầu tư; nhiều hạng mục trọng yếu như trạm biến áp 220kV và tuyến đường dây đấu nối đã hoàn thành, nghiệm thu và đóng điện từ năm 2021. Tuy nhiên, kể từ tháng 4/2023, toàn bộ các dự án bị gián đoạn do chưa được điều chỉnh, gia hạn chủ trương đầu tư.

Điểm chung của các dự án trên là không bị xác định vi phạm trong quá trình xây dựng, không thiếu vốn và cũng không gặp khó khăn kỹ thuật. Vướng mắc nằm ở chỗ các dự án được phê duyệt trong giai đoạn các quy hoạch ngành còn chồng lấn, và khi công tác hậu kiểm được siết chặt, việc xử lý trở nên phức tạp hơn nhiều so với việc ngăn chặn từ đầu.

Với 5 trường hợp trên (cùng thuộc địa bàn tỉnh Đắk Nông cũ), trên cơ sở Nghị quyết 233 của Chính phủ ban hành tháng 12/2024, UBND tỉnh đã kiến nghị cho phép tỉnh hoàn thiện các thủ tục về đầu tư, xây dựng, đất đai, để nhà đầu tư hoàn thiện các hạng mục còn lại đối với bốn dự án (Đắk N’Drung 1,2,3 và điện gió Nam Bình 1) để sớm phát điện thương mại và cho phép hoàn thiện thủ tục đất đai liên quan để triển khai đầu tư Asia Đắk Song 1.

Lý giải thêm về đề xuất nêu trên, tỉnh cho rằng việc thi công các công trình điện gió sẽ không phát sinh hoạt động khai thác, mua bán, tiêu thụ bô-xít trái phép.

Bên cạnh đó, theo các báo cáo tổng hợp của địa phương và bộ, ngành, hàng chục dự án điện gió và điện mặt trời tại Bình Thuận và Đắk Nông trước đây – nay một phần thuộc Lâm Đồng – bị xác định chồng lấn với quy hoạch khoáng sản bô-xít và titan. Việc chồng lấn này không phải phát sinh mới, mà tồn tại ngay từ thời điểm phê duyệt chủ trương đầu tư, trong bối cảnh quy hoạch điện, khoáng sản và sử dụng đất được xây dựng song song, thiếu cơ chế tích hợp.

Sau kết luận thanh tra của Thanh tra Chính phủ, các dự án được phân loại thành các trường hợp bị xác định sai phạm nhưng chưa đến mức xử lý hình sự; trường hợp được đưa vào diện xem xét tháo gỡ theo nghị quyết của Chính phủ. Tuy nhiên, quá trình tháo gỡ trên thực tế phụ thuộc vào chuỗi quyết định liên ngành, từ việc điều chỉnh quy hoạch khoáng sản quốc gia, gia hạn chủ trương đầu tư, đến xử lý đất đai và nghiệm thu công trình.

Trong thời gian này, UBND tỉnh Lâm Đồng liên tục báo cáo và kiến nghị các bộ quản lý ngành, đề xuất đánh giá lại hiệu quả kinh tế – xã hội của các dự án điện gió đã hình thành trên thực địa, làm cơ sở xem xét loại trừ một số khu vực khỏi quy hoạch khoáng sản. Tuy nhiên, việc điều chỉnh quy hoạch cấp quốc gia không thể thực hiện nhanh, khiến nhiều dự án rơi vào trạng thái “dậm chân tại chỗ”.

Một hướng xử lý khác từng được đặt ra là cơ chế “lưỡng dụng quy hoạch”, được đề cập trong Nghị quyết 253/2025/QH15 của Quốc hội (có hiệu lực từ 1/3/2026) như một cơ sở cho việc nghiên cứu, triển khai các cơ chế đặc thù nhằm xử lý các dự án tồn đọng kéo dài, trong đó có các dự án năng lượng tái tạo bị chồng lấn quy hoạch.

Theo hướng tiếp cận này, các cơ quan quản lý có thể xem xét đồng thời hiệu quả thực hiện dự án điện tái tạo và mục tiêu của quy hoạch chồng lấn, thay vì buộc phải loại trừ tuyệt đối. Trên cơ sở đó, địa phương được giao đánh giá lại hiệu quả kinh tế – xã hội của từng khu vực cụ thể, làm căn cứ đề xuất điều chỉnh hoặc cho phép cùng tồn tại giữa dự án năng lượng và quy hoạch khoáng sản, thủy lợi hoặc sử dụng đất.

Giải pháp “lưỡng dụng quy hoạch” đã nhiều lần được địa phương kiến nghị trong các báo cáo gửi bộ, ngành trung ương, đặc biệt đối với các dự án điện gió đã hình thành trên thực địa, giải ngân phần lớn vốn và không phát sinh vi phạm trong quá trình đầu tư xây dựng. Tuy nhiên, cho đến nay, do chưa có quy định hướng dẫn cụ thể và cơ chế phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan quản lý quy hoạch, phương án này vẫn chủ yếu dừng ở mức định hướng và chưa thể triển khai trên thực tế.

Không chỉ các dự án chưa thể phát điện, một nhóm dự án khác tại Lâm Đồng lại rơi vào tình trạng đã vận hành nhưng chưa được thanh toán đầy đủ tiền điện. Tổng số tiền bị treo lên tới hàng nghìn tỷ đồng, chủ yếu do vướng mắc trong việc xác định ngày vận hành thương mại (COD) và điều kiện hưởng giá FIT.

Sau các kết luận thanh tra, hồ sơ COD của nhiều dự án điện tái tạo bị yêu cầu rà soát lại, đặc biệt là tính đầy đủ của thủ tục nghiệm thu hoàn thành công trình tại thời điểm được công nhận COD. Phía Tập đoàn Điện lực Việt Nam cho rằng việc tạm dừng thanh toán là cần thiết cho đến khi có đầy đủ căn cứ pháp lý, bởi EVN không phải là cơ quan phê duyệt nghiệm thu xây dựng và không thể xác nhận tính hợp lệ của hồ sơ hậu kiểm.

Trong khi đó, các chủ đầu tư lập luận rằng COD của dự án được xác nhận theo đúng hướng dẫn tại thời điểm vận hành, và việc rà soát hồi tố đang tạo ra rủi ro chính sách lớn, đặc biệt đối với các dự án sử dụng đòn bẩy tài chính cao. Dòng tiền bị gián đoạn kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến lợi nhuận, mà còn trực tiếp tác động đến khả năng trả nợ ngân hàng và duy trì vận hành.

Trong bối cảnh nhiều dự án điện gió và điện tái tạo tiếp tục mắc kẹt giữa các lớp quy hoạch và pháp lý, cuối tháng 4/2026, Văn phòng Chính phủ đã ban hành văn bản truyền đạt ý kiến của Phó thủ tướng Nguyễn Văn Thắng, giao Bộ Nông nghiệp và môi trường chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan khẩn trương xây dựng và trình Chính phủ nghị định hướng dẫn thực hiện cơ chế, chính sách đặc thù để tháo gỡ khó khăn cho các dự án tồn đọng, kéo dài phát sinh trước thời điểm Luật Đất đai 2024 có hiệu lực.

Theo chỉ đạo này, nghị định hướng dẫn phải được xây dựng theo trình tự, thủ tục rút gọn, nhằm bảo đảm có hiệu lực đồng thời với nghị quyết của Quốc hội về xử lý các vi phạm pháp luật đất đai tồn đọng. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm tạo hành lang pháp lý thống nhất để xử lý những dự án “kẹt” giữa các quy định cũ và mới.

Song song đó, Bộ Công thương cũng đã có kết luận làm việc với các địa phương về điều chỉnh quy hoạch điện, yêu cầu rà soát, cập nhật các dự án nguồn điện, trong đó có điện gió và điện mặt trời, bảo đảm phù hợp với quy hoạch điện VIII và các quy hoạch liên quan. Việc điều chỉnh này nhằm làm rõ dự án nào đủ điều kiện tiếp tục triển khai, dự án nào cần xử lý theo cơ chế đặc thù.