Xe điện có đủ để tạo ra chuyển đổi xanh?

Chuyển đổi xanh đang buộc ngành ô tô thay đổi từ công nghệ, sản phẩm đến cách tổ chức chuỗi cung ứng. Nhưng với một ngành sản xuất có chuỗi giá trị dài, phát triển bền vững không chỉ được đo bằng số lượng phương tiện điện đưa ra thị trường.

Khi Kim Long Motor đồng thời đầu tư vào phương tiện năng lượng mới, động cơ, hệ truyền động và công nghiệp phụ trợ, bài toán đặt ra không chỉ là chuyển đổi sang xe xanh, mà còn là khả năng từng bước làm chủ những mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị ô tô.

Bên lề sự kiện thành lập Liên minh xanh hóa logistics Việt Nam mới đây, TheLEADER đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Ngọc Huy, Giám đốc truyền thông Miền Nam Group, đơn vị vận hành Kim Long Miền Nam, về những thay đổi đang diễn ra trong quá trình chuyển đổi xanh của ngành ô tô.

Chuyển đổi xanh không chỉ là đổi xe

Khi xu hướng giảm phát thải đang định hình lại ngành ô tô, theo ông, đâu là thay đổi lớn nhất mà các nhà sản xuất tại Việt Nam phải chuẩn bị ngay từ bây giờ?

Ông Nguyễn Ngọc Huy: Thay đổi lớn nhất không nằm ở sản phẩm mà ở chuỗi giá trị. Từ chỗ chủ yếu lắp ráp và bán xe, doanh nghiệp sản xuất ô tô Việt Nam phải từng bước chủ động nắm giữ những công nghệ cốt lõi như pin, động cơ điện và hệ truyền động.

Doanh nghiệp nào sớm làm chủ được những mắt xích này sẽ có khả năng giữ được vị thế khi toàn ngành chuyển dịch.

Kim Long Motor vẫn phát triển song song xe động cơ đốt trong và xe năng lượng mới. Điều gì quyết định tốc độ chuyển đổi giữa hai nhóm sản phẩm này?

Ông Nguyễn Ngọc Huy: Nhìn chung trong ngành, tốc độ chuyển đổi phụ thuộc vào nhu cầu thực tế của khách hàng vận tải và mức độ sẵn sàng của hạ tầng sạc, thay vì chỉ được quyết định bởi áp lực công nghệ.

Theo tôi, cách tiếp cận phổ biến hiện nay là để nhu cầu thị trường dẫn dắt lộ trình chuyển đổi, thay vì áp một mốc thời gian cứng cho toàn bộ danh mục sản phẩm.

Với doanh nghiệp vận tải, chuyển sang xe điện cuối cùng vẫn phải giải được bài toán chi phí. So với xe truyền thống, xe điện hiện đã đủ sức thuyết phục doanh nghiệp về hiệu quả đầu tư và vận hành chưa?

Ông Nguyễn Ngọc Huy: Xét về vận hành, xe điện đang cho thấy lợi thế về chi phí nhờ tiết kiệm nhiên liệu và bảo dưỡng. Sau một thời gian chuyển đổi, nhiều doanh nghiệp vận tải cũng bắt đầu ghi nhận hiệu quả rõ rệt.

Bài toán lớn hơn hiện nay nằm ở chi phí đầu tư ban đầu. Tuy nhiên, khoảng cách chi phí giữa xe điện và xe truyền thống đang dần thu hẹp khi chuỗi cung ứng trong nước ngày càng hoàn thiện, đặc biệt ở những cấu phần quan trọng như pin.

Nhìn rộng hơn một chiếc xe, từ nguồn điện, pin, sản xuất đến quá trình vận hành, đâu là điều kiện để chuyển sang xe điện thực sự giúp giảm phát thải, thưa ông?

Ông Nguyễn Ngọc Huy: Để đánh giá xe điện có thực sự giúp giảm phát thải hay không, không thể chỉ nhìn vào lượng phát thải trong quá trình xe vận hành mà cần nhìn rộng hơn vào cả chuỗi phía sau.

Chẳng hạn, xe điện không sử dụng nhiên liệu trực tiếp như xe động cơ đốt trong, nhưng điện dùng để sạc xe vẫn phải được sản xuất từ các nguồn năng lượng khác nhau. Vì vậy, hiệu quả giảm phát thải sẽ rõ nét hơn khi nguồn điện sạc ngày càng đến từ các nguồn năng lượng sạch. Bên cạnh đó, quá trình sản xuất và vòng đời của pin cũng cần được kiểm soát tốt.

Do đó, chuyển đổi sang xe điện không đơn thuần là thay đổi loại phương tiện. Với các nhà sản xuất, việc đầu tư vào pin và từng bước kiểm soát tốt hơn quá trình sản xuất cũng là một phần quan trọng để giảm phát thải trong toàn bộ chuỗi, thay vì chỉ tập trung vào giai đoạn chiếc xe vận hành trên đường.

Giữ lại bao nhiêu giá trị trong nước?

Kim Long Motor từng đặt mục tiêu nội địa hóa 80–90%. Đến nay mục tiêu này đã đi đến đâu và quan trọng hơn, doanh nghiệp muốn nội địa hóa những cấu phần nào có giá trị cao nhất?

Ông Nguyễn Ngọc Huy: Tỷ lệ nội địa hóa của các dòng xe điện trong nước đang cải thiện dần qua từng năm, nhờ những khoản đầu tư mới vào sản xuất các linh kiện cốt lõi.

Ưu tiên chung của ngành là tập trung nội địa hóa pin và hệ truyền động. Đây là hai bộ phận quyết định đáng kể đến giá trị và hiệu suất của xe điện, thay vì chỉ dừng ở những cấu phần cơ khí đơn giản.

Trong các hợp tác chuyển giao công nghệ với đối tác nước ngoài, đâu là ranh giới giữa “sản xuất tại Việt Nam” và “làm chủ công nghệ tại Việt Nam”? Kim Long Motor đang đứng ở đâu trong quá trình đó?

Ông Nguyễn Ngọc Huy: Ranh giới nằm ở khả năng doanh nghiệp có thể tự thiết kế, cải tiến và kiểm soát chất lượng công nghệ, thay vì chỉ vận hành dựa trên những gì đã được đối tác chuyển giao.

Nhìn rộng ra toàn ngành, các doanh nghiệp đang từng bước dịch chuyển từ lắp ráp sang làm chủ công nghệ lõi thông qua các hoạt động hợp tác và chuyển giao công nghệ. Đây là quá trình kéo dài nhiều năm và khó có thể rút ngắn.

Tỷ lệ nội địa hóa cao chưa chắc đồng nghĩa với giá trị gia tăng cao nếu những công nghệ cốt lõi vẫn nằm ở nước ngoài. Theo ông, ngành ô tô Việt Nam cần làm chủ những mắt xích nào để thay đổi vị trí trong chuỗi giá trị?

Ông Nguyễn Ngọc Huy: Tỷ lệ nội địa hóa chỉ thực sự có ý nghĩa khi doanh nghiệp từng bước làm chủ được những cấu phần tạo ra giá trị cao hơn cho sản phẩm. Với xe điện, ba mắt xích quan trọng gồm pin, động cơ điện và hệ truyền động, cùng với năng lực nghiên cứu, thiết kế sản phẩm.

Nếu nội địa hóa chủ yếu tập trung vào khung, vỏ hay khâu lắp ráp, trong khi những công nghệ cốt lõi vẫn phụ thuộc vào bên ngoài, phần giá trị mà doanh nghiệp trong nước giữ lại sẽ còn hạn chế.

Vì vậy, để thay đổi vị trí trong chuỗi giá trị, ngành ô tô Việt Nam cần đi xa hơn mục tiêu gia tăng tỷ lệ nội địa hóa về mặt số lượng, hướng tới từng bước làm chủ công nghệ và năng lực nghiên cứu, thiết kế. Khi đó, nội địa hóa mới có thể gắn với việc nâng cao giá trị mà doanh nghiệp Việt tạo ra và giữ lại trong chuỗi sản xuất.

Nếu quá trình chuyển đổi xanh của ngành ô tô diễn ra mạnh trong 10 năm tới, ông kỳ vọng Kim Long Motor sẽ cạnh tranh bằng điều gì: quy mô sản xuất, tỷ lệ nội địa hóa, khả năng làm chủ công nghệ hay một lợi thế khác?

Ông Nguyễn Ngọc Huy: Về dài hạn, năng lực cạnh tranh không chỉ nằm ở quy mô sản xuất, mà ở khả năng doanh nghiệp tạo ra và giữ lại nhiều giá trị hơn trong chuỗi. Điều đó đòi hỏi sự kết hợp giữa tỷ lệ nội địa hóa cao, khả năng làm chủ những công nghệ cốt lõi như pin, hệ truyền động và từng bước mở rộng sản phẩm ra thị trường khu vực.

Các hợp đồng xuất khẩu xe khách, xe buýt điện, cùng kế hoạch xây dựng nhà máy tại Thái Lan là những bước đi đầu tiên theo hướng này. Khi năng lực sản xuất trong nước gắn được với khả năng làm chủ công nghệ và mở rộng thị trường, doanh nghiệp sẽ có thêm nền tảng để cạnh tranh dài hạn, thay vì chủ yếu dựa vào việc gia tăng quy mô sản xuất.

Xin cảm ơn những chia sẻ của ông!