Để giấc mơ kỳ lân công nghệ Việt không còn xa vời

Áp lực từ "vòng xoáy" công nghệ toàn cầu

Thế giới đang chứng kiến những cuộc cạnh tranh địa chính trị gay gắt giữa các siêu cường nhằm tái lập trật tự thế giới mới. Một trong những mặt trận khốc liệt nhất chính là công nghệ.

Văn minh nhân loại chưa từng thấy tốc độ phát triển công nghệ chóng mặt như hiện nay, đặc biệt từ khi trí tuệ nhân tạo (AI) thành hình và phổ biến. Điều này đang tạo ra áp lực rất lớn đối với những quốc gia ở vị thế "đang theo đuổi" như Việt Nam.

Ở trong nước, Đại hội Đảng thành công rực rỡ đã đặt ra tiền đề cho giai đoạn 2026-2030. Không khó để nhận ra quyết tâm chính trị rất lớn của các lãnh đạo Đảng, Nhà nước trong kỷ nguyên phát triển mới. Như Tổng Bí thư Tô Lâm đã khẳng định, đó là "lời thề danh dự trước lịch sử, trước nhân dân" để kêu gọi toàn dân đoàn kết cùng phát triển, xây dựng một Việt Nam thoát bẫy thu nhập trung bình, gia nhập danh sách các nước có thu nhập cao nhân kỷ niệm 100 năm lập quốc (2045).

Quyết tâm chính trị được thể hiện bằng kỳ vọng tăng trưởng cao, GDP đạt hai con số giai đoạn 2026 - 2030.

Để đạt được mục tiêu đó, Việt Nam xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực tăng trưởng cốt lõi giai đoạn tiếp theo, thay thế cho các phương thức cũ như nông nghiệp lạc hậu, khai thác tài nguyên hay nhân công giá rẻ.

Việc ứng dụng công nghệ thông tin, tự động hóa và các phương thức sản xuất tiến bộ khác thay thế cho các phương thức truyền thống, sẽ giúp nâng cao năng suất lao động, tiến tới làm chủ công nghệ và cạnh tranh tầm khu vực.

Không dừng ở hô khẩu hiệu, một điểm sáng thấy rõ là Chính phủ đang tăng cường việc đầu tư cho khoa học công nghệ lên 3% GDP (so với khoảng 1% giai đoạn trước đó)

Bên cạnh đó, để đạt được mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số, một số các chính sách trọng tâm giai đoạn tới có thể kể tới như tiếp tục nâng cao hiệu quả thu hút vốn FDI; chuyển đổi mô hình tăng trưởng sang công nghệ cao, xanh, thân thiện với môi trường; ứng dụng triệt để chuyển đổi số để khơi thông điểm nghẽn thể chế; hoàn thiện hạ tầng trọng điểm như sân bay, cầu cảng, logistics, đường cao tốc, tàu cao tốc; kích cầu tiêu dùng.

Với Nghị quyết 68 mở đường, vai trò của kinh tế tư nhân trở thành lực lượng tiên phong, động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Đây sẽ là chìa khóa cho phép các tập đoàn tư nhân đa ngành lớn nhất Việt Nam hấp thụ dòng vốn đầu tư được bơm trực tiếp từ ngân hàng vào nền kinh tế, tạo động lực tăng trưởng, hình thành nên các "chaebol" của nền kinh tế quốc gia.

Bên cạnh những "người khổng lồ", cộng đồng các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) và khởi nghiệp cũng chiếm một vai trò rất quan trọng. Dù không chiếm tỷ trọng tuyệt đối trong quy mô kinh tế, nhưng các doanh nghiệp này lại chiếm ưu thế về số lượng và sử dụng tới 60% lực lượng lao động, là "xương sống" và là động lực sáng tạo của xã hội.

Nếu quá ưu ái khối Nhà nước hay các doanh nghiệp lớn mà bỏ quên khối SME và các doanh nghiệp khởi nghiệp, đó sẽ là một bước thụt lùi về chiến lược, "giết chết" sự sáng tạo.

Do vậy, các nhà hoạch định chính sách tại Việt Nam cần chú trọng ưu tiên tới cộng đồng này, đặc biệt trong việc quy hoạch nguồn việc, phân bổ công việc theo tỷ trọng hợp lý giữa các khối doanh nghiệp. Đối với cộng đồng SME, cần cởi bỏ tư duy lối mòn, ra khỏi vùng an toàn, đầu tư mạnh mẽ cho nghiên cứu phát triển và khởi nghiệp để từng bước làm chủ công nghệ, đưa đổi mới sáng tạo vào các công việc hiện hữu.

Cùng với đó, các doanh nghiệp cũng cần có các chiến lược thông minh để khẳng định năng lực nhằm tìm kiếm các cơ hội ngay trên sân nhà, trở thành đối tác công nghệ của các doanh nghiệp lớn.

Đối với nhà nước, việc xây dựng được cộng đồng SME, khởi nghiệp đông đảo, phát triển bền vững là cách hay nhất để điều tiết dòng tiền chạy khỏi các kênh trú ẩn an toàn như đầu tư vàng, đầu cơ bất động sản… sang sản xuất và nghiên cứu phát triển.

Nhận diện những "cạm bẫy" trên lộ trình phát triển

Đi cùng với những kỳ vọng tăng trường, vẫn còn những thách thức lớn trên chặng đường phát triển.

Trước hết là vấn đề về an ninh lương thực. Việt Nam đang đi rất xa trên con đường mở cửa nền kinh tế và chuyển mình từ nông nghiệp làm chủ lực sang công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Tuy nhiên, đi cùng với đó là vấn đề về an ninh lương thực.

Chúng ta cần một bản quy hoạch tổng thể ở cấp độ quốc gia để đảm bảo các vùng canh tác nông nghiệp cân bằng với các vùng được ưu tiên phát triển công nghiệp hóa một cách rõ ràng.

Khởi nghiệp là con đường gian truân nhưng vinh quang. Với tôi, cảm giác chinh phục các đỉnh cao công nghệ, khẳng định trí tuệ Việt có thể cạnh tranh sòng phẳng với thế giới chính là động lực lớn nhất.

Thứ hai là ô nhiễm môi trường. Hiện nay, không chỉ ở các thành phố lớn mà ô nhiễm môi trường đã lan về các đô thị nhỏ của Việt Nam do chính sách khai thác tài nguyên tràn lan. Chỉ cần nhìn vào hai ngành công nghiệp trọng điểm là khai thác than đá và xi măng cũng như nhiệt điện, là thấy tình trạng ô nhiễm tại các tỉnh thành.

Một tín hiệu tích cực là đã có các tỉnh chuyển đổi thành công từ mô hình kinh tế “nâu” sang kinh tế “xanh” như Quảng Ninh. Những ai đã từng đi qua Đông Triều, Uông Bí, Hạ Long, Cẩm Phả… 20 năm trước hẳn sẽ rất ngạc nhiên khi thăm lại Quảng Ninh ngày nay. Tôi ủng hộ xu hướng du lịch thông minh thay thế cho việc tận khai tài nguyên và ô nhiễm mỗi trường.

Thứ ba là nguy cơ bong bóng bất động sản. Giá nhà tại Hà Nội, TP.HCM và một số đô thị khác của Việt Nam hiện nằm trong số các thành phố đắt đỏ nhất thế giới. Chính phủ đã đưa ra rất nhiều biện pháp nhằm hạn chế việc tăng giá nhà, như chính sách 1 triệu căn hộ nhà ở xã hội, nhưng vẫn chưa thấy các dấu hiệu hạ nhiệt. Giá bất động sản vẫn rất cao, tiềm ẩn nguy cơ bong bóng bất động sản, nhất là khi nhìn sang bài học của Trung Quốc.

Thứ tư là bẫy nợ. Mục tiêu tăng trưởng nóng GDP hai con số sẽ tạo ra vô số áp lực cho nền kinh tế và một trong các nước đi tất yếu là Ngân hàng Nhà nước sẽ tiếp tục bơm một lượng tiền khổng lồ vào nền kinh tế. Hệ quả tất yếu là tiền đồng mất giá và nguy cơ "vay nợ tương lai" để đánh đổi lấy sự phát triển. Do đó, Việt Nam cần kiểm soát chặt nợ công và minh bạch dòng tiền huy động vốn qua các ngân hàng và dòng tiền đầu tư vào các dự án bất động sản.

Bên cạnh đó là rất nhiều các thách thức khác về già hóa dân số, an ninh văn hóa, làm chủ công nghệ lõi đối với tăng trưởng.

Để giấc mơ không còn xa vời

Trong 10 - 15 năm trở lại đây, Việt Nam mới chỉ sản sinh ra bốn kỳ lân công nghệ. Như vậy, công cuộc kiến thiết sân chơi cho các doanh nghiệp khởi nghiệp và ươm mầm kỳ lân là công việc vô cùng khó khăn, nan giải.

Một trong những khó khăn lớn nhất mà các doanh nghiệp khởi nghiệp Việt Nam đang đối mặt là khả năng tiếp cận nguồn việc của thị trường, kế đến là thị trường gọi vốn chưa tiến lên chuyên nghiệp, hệ sinh thái cộng đồng khởi nghiệp chưa nở rộ, chưa tạo ra hệ sinh thái tương hỗ lẫn nhau.

Chúng ta thường lấy Thung lũng Silicon hay Thâm Quyến để làm các ví dụ, nhưng các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp trong nước chưa theo kịp.

Bên cạnh đó, công tác truyền thông, chính sách kêu gọi người Việt dùng hàng Việt, đặc biệt là các sản phẩm công nghệ cao chưa được đề cao. Hiện nay, đại bộ phận người dân vẫn chưa có niềm tin rằng chúng ta đang từng bước làm chủ sản xuất, nghiên cứu và phát triển và làm chủ một số công nghệ cao, công nghệ lõi.

Mặt khác, các chính sách thử nghiệm mới vẫn chưa đi vào đời sống khởi nghiệp, các chủ đầu tư vẫn quan ngại về hồ sơ năng lực, dự án tương tự.

Là người đã và đang dành rất nhiều thời gian cho khởi nghiệp, tôi hiểu rất rõ những thách thức, khó khăn và cả cơ hội mà các công nghệ mới đang định hình.

Khởi nghiệp là con đường gian truân nhưng vinh quang. Với tôi, cảm giác chinh phục các đỉnh cao công nghệ, khẳng định trí tuệ Việt có thể cạnh tranh sòng phẳng với thế giới chính là động lực lớn nhất.

Hy vọng rằng, với những nhà hoạch định chiến lược đủ tâm - tầm - trí, Việt Nam sẽ sớm sản sinh ra hàng chục kỳ lân, làm chủ công nghệ lõi để giữ vững vị thế đất nước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.