AI, việc làm và bài toán 200 năm vẫn chưa có lời giải

Trí tuệ nhân tạo (AI) không còn là câu chuyện của tương lai. Nó đang hiện diện trong từng doanh nghiệp, từng ngành nghề và đang làm thay đổi thị trường lao động với tốc độ nhanh hơn bất kỳ cuộc cách mạng công nghiệp nào trước đây.

Nhìn dưới góc độ kinh tế - chính trị học (political economy), AI thực chất chỉ là chương mới nhất của một câu chuyện đã kéo dài hơn hai thế kỷ. Mọi cuộc cách mạng công nghiệp đều theo đuổi một mục tiêu giống nhau: thay thế một phần sức lao động của con người bằng máy móc để nâng cao năng suất.

Từ động cơ hơi nước, điện năng, dây chuyền sản xuất, máy tính cho đến AI ngày nay, quy luật ấy chưa bao giờ thay đổi. Gần 200 năm trước, Karl Marx đã chỉ ra một nghịch lý của chủ nghĩa tư bản.

Ông cho rằng, việc không ngừng nâng cao năng suất sẽ tạo ra khối lượng của cải chưa từng có, nhưng đồng thời cũng làm nhiều người mất việc và khiến của cải ngày càng tập trung vào một nhóm nhỏ sở hữu tư liệu sản xuất.

Dù nhiều dự báo khác của Marx không trở thành hiện thực, cảnh báo của ông về sự tập trung tài sản và bất bình đẳng trong phân phối thành quả tăng trưởng vẫn còn nguyên giá trị.

Lịch sử cũng cho thấy sau mỗi cuộc cách mạng công nghệ, những ngành nghề mới cuối cùng đều xuất hiện. Máy kéo thay thế lao động nông nghiệp nhưng mở ra nền công nghiệp hiện đại. Máy tính làm biến mất nhiều công việc văn phòng truyền thống nhưng lại tạo ra ngành công nghệ thông tin và kinh tế số.

Về dài hạn, công nghệ luôn giúp xã hội giàu có hơn. Nhưng vấn đề cốt lõi không phải là AI có tạo ra việc làm mới hay không, mà là việc làm mới có xuất hiện đủ nhanh để bù đắp số việc làm bị mất hay không.

Đây chính là điểm khác biệt của AI. Không chỉ thay thế lao động chân tay, AI còn có khả năng đảm nhiệm ngày càng nhiều công việc trí óc như lập trình, kế toán, phân tích tài chính, nghiên cứu pháp lý, chăm sóc khách hàng, dịch thuật hay sáng tạo nội dung.

Nhiều chuyên gia hàng đầu và các tổ chức quốc tế đều cảnh báo rằng hàng trăm triệu việc làm trên thế giới sẽ chịu tác động trong thập niên tới. Ngay cả khi AI tạo ra những ngành nghề mới, khoảng trống thời gian giữa việc làm cũ mất đi và việc làm mới xuất hiện cũng có thể tạo ra những cú sốc lớn cho thị trường lao động.

Một thách thức khác còn sâu sắc hơn là sự phân phối lợi ích. AI có thể tạo ra năng suất và của cải khổng lồ, nhưng phần lớn giá trị ấy nhiều khả năng sẽ tập trung vào một số ít tập đoàn công nghệ, nhà đầu tư và những người sở hữu nền tảng AI.

Khi năng suất tăng nhanh hơn tiền lương, khoảng cách giàu nghèo sẽ tiếp tục nới rộng. Đây chính là điều mà nhiều nhà kinh tế đã cảnh báo từ lâu: vấn đề không nằm ở khả năng tạo ra của cải, mà ở cách của cải được phân phối.

Hàng triệu người có thể bị bỏ lại phía sau

Đối với Việt Nam, thách thức còn lớn hơn. Hệ số Gini của Việt Nam hiện khoảng 36 điểm, thấp hơn Hoa Kỳ (khoảng 42 điểm) và vẫn ở mức trung bình so với nhiều quốc gia trong khu vực.

Điều đó cho thấy bất bình đẳng thu nhập chưa phải là vấn đề nghiêm trọng nhất. Điều đáng lo ngại hơn chính là chất lượng của lực lượng lao động.

Theo Tổng cục Thống kê, năm 2024 chỉ khoảng 28% lực lượng lao động Việt Nam có bằng cấp hoặc chứng chỉ đào tạo chính quy. Điều đó đồng nghĩa với việc hơn 70% người lao động chủ yếu dựa vào kinh nghiệm hoặc được đào tạo ngay tại nơi làm việc.

Đây cũng chính là nhóm dễ bị AI và robot thay thế nhất vì phần lớn công việc mang tính lặp lại và có thể tự động hóa. Nếu tốc độ thay thế lao động diễn ra nhanh hơn tốc độ đào tạo lại và tạo ra việc làm mới, Việt Nam sẽ phải đối mặt với sức ép rất lớn về thất nghiệp, thu nhập và an sinh xã hội.

Khi hàng triệu lao động bị dịch chuyển trong thời gian ngắn, vấn đề sẽ không còn chỉ là kinh tế mà có thể trở thành thách thức đối với ổn định xã hội và năng lực quản trị quốc gia.

Điều đó không có nghĩa chúng ta nên sợ AI hay tìm cách làm chậm sự phát triển của công nghệ.

Ngược lại, AI là cơ hội lớn nhất để Việt Nam nâng cao năng suất, tăng sức cạnh tranh và vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu. Nhưng cơ hội chỉ thuộc về những quốc gia chuẩn bị trước. Trọng tâm đầu tư từ hôm nay không thể chỉ là hạ tầng số, dữ liệu hay các mô hình AI, mà trước hết phải là con người.

Giáo dục, đào tạo nghề, nâng cao kỹ năng số, đào tạo lại lực lượng lao động và xây dựng một hệ thống an sinh đủ linh hoạt không còn là những chính sách dài hạn, mà đã trở thành yêu cầu cấp bách. Việt Nam không còn nhiều thời gian.

Nếu AI thay thế lao động nhanh hơn tốc độ chúng ta đào tạo lại con người, hàng triệu người có thể bị bỏ lại phía sau. Khi đó, đây sẽ không còn là bài toán việc làm hay năng suất, mà sẽ trở thành thách thức về ổn định xã hội, năng lực quản trị và sức cạnh tranh quốc gia. Suốt gần 200 năm qua, lịch sử đã lặp lại một quy luật: mọi cuộc cách mạng công nghệ đều tạo ra người thắng và kẻ thua. Lần này cũng không ngoại lệ!

Khác biệt không nằm ở việc AI mạnh đến đâu, mà ở chỗ quốc gia nào hành động đủ sớm. AI sẽ không chờ chúng ta. Nếu chúng ta chậm, cái giá phải trả sẽ lớn hơn nhiều so với việc chỉ mất đi một số việc làm.