Cần siết quản lý, tránh nguy cơ nâng khống giá trị tài sản sở hữu trí tuệ

Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ đề xuất cho phép chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ lập danh mục và tự xác định giá trị tài sản trí tuệ.

Điều này được đánh giá là một bước tiến, tạo hành lang pháp lý để tài sản trí tuệ được ghi nhận trong sổ sách kế toán và tham gia các giao dịch dân sự, thương mại, đầu tư. 

Tuy nhiên, Đại biểu Nguyễn Hoàng Bảo Trân – Đoàn ĐBQH TP.HCM trong thảo luận tại hội trường ngày 24/11 trong Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, cho rằng, quy định hiện hành “đang mở quá rộng” khi cho phép chủ sở hữu tự định giá mà không kèm theo nghĩa vụ chứng minh, công bố căn cứ hoặc chuẩn mực định giá tối thiểu.

Bà Trân cho biết thêm, thực tiễn kiểm toán, thanh tra cho thấy đây là kẽ hở dễ bị lợi dụng để nâng khống giá trị, chuyển giá, gây thất thoát trong giao dịch với tài sản công; đồng thời khiến các tổ chức tín dụng gặp khó khăn khi thẩm định hồ sơ.

Từ những vấn đề này, bà Trần đề xuất bổ sung nguyên tắc giải trình và minh bạch hóa phương pháp định giá, nhằm bảo đảm tính liêm chính, tăng độ tin cậy và an toàn cho thị trường tài sản trí tuệ.

Bên cạnh đó, liên quan đến chủ trương Nhà nước khuyến khích khai thác, sử dụng tài sản trí tuệ làm tài sản bảo đảm để vay vốn, bà Trân đánh giá đây là chủ trương đúng đắn, phù hợp với xu thế kinh tế tri thức nhưng nếu không kèm theo các điều kiện ràng buộc thì quy định khuyến khích sẽ khó triển khai trong thực tế.

Hiện nay, các tổ chức tín dụng chỉ có thể chấp nhận tài sản trí tuệ làm tài sản bảo đảm khi có phương pháp định giá chuẩn, hồ sơ xác lập quyền rõ ràng và cơ chế xử lý - chuyển giao tài sản trong trường hợp khách hàng mất khả năng trả nợ.

Trong khi đó, dự thảo luật mới chỉ dừng ở mức khuyến khích mà chưa làm rõ việc định giá dựa trên chuẩn nào, cách xử lý tài sản khi phát sinh nghĩa vụ nợ ra sao, ai sẽ chịu trách nhiệm khi tài sản đang tranh chấp, bị hủy hiệu lực hoặc mất giá trị kinh tế. 

“Nếu thiếu những điều kiện tiên quyết này, Điều 8A khó có thể đi vào thực tế tín dụng”, đại biểu khuyến nghị.

Cùng với đó, đại biểu này cho rằng, hướng dẫn phương pháp định giá tài sản trí tuệ cần làm rõ phạm vi thay vì hướng dẫn chung chung như trong dự thảo hiện nay. 

Đơn cử, tối thiểu theo kinh nghiệm quốc tế cần có bộ tiêu chí và phương pháp định giá chuẩn hóa; yêu cầu về hồ sơ minh chứng và tiêu chuẩn năng lực đối với tổ chức, cá nhân thực hiện định giá cũng như cơ chế kiểm tra – hậu kiểm và xử lý sai lệch. 

Theo bà Trân, những tiêu chí này cần được quy định rõ ở văn bản dưới luật, bởi nếu không, việc định giá sẽ thiếu thống nhất, gây rủi ro cho chủ sở hữu tài sản, cơ quan quản lý và hệ thống ngân hàng. 

Thảo luận tại hội trường Quốc hội, bà Trân kiến nghị cần bổ sung nguyên tắc: mọi hoạt động khai thác, giao dịch, định giá và thế chấp quyền sở hữu trí tuệ phải tuân thủ đầy đủ Điều 8a và phương pháp định giá do Chính phủ ban hành. 

Đồng thời, cần yêu cầu giải trình và minh bạch hóa đối với việc tự định giá, đặc biệt với giao dịch liên quan đến tài sản công hoặc có giá trị lớn. Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị làm rõ cơ chế xử lý tài sản trí tuệ khi dùng làm tài sản bảo đảm nhằm bảo vệ quyền lợi cho cả tổ chức tín dụng và chủ sở hữu.

“Khi quyền sở hữu trí tuệ được định giá chuẩn hóa và khai thác một cách tự tin, theo đại biểu, chúng ta mới có thể biến tri thức và đổi mới sáng tạo thành nguồn lực kinh tế bền vững, đóng góp thiết thực cho tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia”, vị đại biểu Quốc hội nhấn mạnh. 

Chia sẻ cùng quan điểm tại hội trường, Đại biểu Phạm Văn Hoà – Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp cũng đề nghị cần cân nhắc kỹ lưỡng lại quy định tại khoản 1, khoản 2 Điều 8a.

Theo ông Hòa, thực tế cho thấy thời gian qua đã xảy ra trường hợp quyền sở hữu trí tuệ chưa được cơ quan có thẩm quyền công nhận nhưng vẫn được đưa vào sổ sách kế toán như một tài sản. Có trường hợp tài sản không có, hoặc có giá trị rất thấp, nhưng được “thổi phồng” khi ghi vào sổ sách để vay ngân hàng, phát hành chứng khoán, kêu gọi đầu tư.

Tuy nhiên, khi bán chứng khoán hoặc khi chuyển giao cho khách hàng thì giá trị đó lại không có thật, gây rủi ro lớn cho thị trường.

“Vì vậy, tôi đề nghị cần quy định rõ chỉ được đưa quyền sở hữu trí tuệ vào sổ sách kế toán khi đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác lập và công nhận quyền sở hữu. Đây là tài sản vô hình nhưng có thể mang giá trị kinh tế rất lớn, vì vậy việc xác lập phải tuân thủ đầy đủ thủ tục pháp lý”, ông Hòa đề xuất.

Vị này cũng nhấn mạnh, khi quyền sở hữu trí tuệ đã được xác nhận, chủ sở hữu mới có quyền công bố, giao dịch, chuyển nhượng ra thị trường. Điều này nhằm bảo đảm minh bạch, tránh lừa đảo, và bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia mua bán, giao dịch bản quyền sở hữu trí tuệ.

Liên quan đến những nội dung trên, Bộ trưởng Bộ Khoa học và công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh, để tài sản trí tuệ thực sự trở thành một loại tài sản kinh tế, Luật cần có quy định mang tính nguyên tắc về việc ghi nhận và quản lý tài sản trí tuệ trong doanh nghiệp, đồng thời giao Chính phủ ban hành chi tiết các quy định liên quan đến hạch toán, thuyết minh và chuẩn mực định giá.

Hệ thống này sẽ bao gồm cả những tài sản trí tuệ chưa đủ điều kiện ghi nhận trên bảng cân đối kế toán, được theo dõi trong một sổ riêng về tài sản trí tuệ của doanh nghiệp. 

“Doanh nghiệp có thể tự định giá, nhưng giá trị này chỉ mang tính nội bộ, không được sử dụng để vay ngân hàng. Phải ghi chú rõ giá trị tự định giá kèm theo chi phí tạo lập tài sản. Đây là biện pháp nhằm thúc đẩy doanh nghiệp quan tâm, quản lý và phát huy giá trị các tài sản trí tuệ của mình”, ông Hùng chỉ rõ.