Áp thuế tiêu thụ đặc biệt với đồ uống có đường: Vẫn còn nhiều vướng mắc

Tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội mới diễn ra đầu tháng này, dự thảo Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt (sửa đổi) được đề xuất giữ nguyên đối với nước giải khát có đường.

Theo đó, nước giải khát có đường thuộc diện chịu thuế là các sản phẩm trong phạm vi khái niệm về nước giải khát theo Tiêu chuẩn Việt Nam có hàm lượng đường trên 5g/100ml. Mức thuế suất theo đề xuất là 10%. 

Bộ Tài chính giải thích, việc giảm tiêu thụ nước giải khát có đường có thể dự phòng tử vong do góp phần làm giảm tỷ lệ thừa cân, béo phì, rối loạn đường máu, mỡ máu và tăng huyết áp, là các yếu tố nguy cơ gây tử vong phổ biến tại các nước có thu nhập thấp và trung bình. 

Dù mang lại một số lợi ích nhất định, việc áp thuế đối với nước giải khát có đường cũng còn nhiều vấn đề cần làm rõ và cân nhắc kỹ lưỡng nhằm đảm bảo tính bao quát, toàn diện. 

Chia sẻ với báo giới, ông Nguyễn Duy Hưng, Chủ tịch Ủy ban Quan hệ doanh nghiệp và pháp chế, Tập đoàn Tân Hiệp Phát, đồng ý với chủ trương bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, hạn chế các bệnh không lẫy nhiễm, giảm thừa cân béo phì. 

Tuy nhiên, chính sách thuế này cần lưu ý các hiệu quả cụ thể.

Theo ông, nhiều ý kiến chuyên gia đã chỉ ra rằng, đường là một trong những nguyên nhân gây thừa cân béo phì và nước giải khát có đường là một phần nhỏ chứa đường. Không có số liệu, kết luận cụ thể nào về mối quan hệ giữa người bị bệnh thừa với việc sử dụng nước giải khát có đường. 

Bên cạnh đó, chính sách áp thuế sẽ dẫn đến tăng giá. Giá mặt hàng nhạy cảm, chẳng hạn như mặt hàng nước giải khát, sẽ làm xáo trộn hành vi của người tiêu dùng, tác động đến cả chuỗi lợi ích liên quan như nông dân trồng trà, logistics, xây dựng, ông Hưng phân tích.

Ông Bùi Khánh Nguyên, Phó tổng giám đốc đối ngoại truyền thông & phát triển bền vững, Công ty TNHH Nước giải khát Coca-Cola Việt Nam, cho rằng, chính sách cần dựa trên sự công bằng theo hai tiêu chí. 

Theo đó, chính sách thuế phải dựa trên cơ sở khoa học, cần lưu ý nghiên cứu về mối quan hệ nhân quả nhóm sử dụng và nhóm đối chứng cũng như cần có thêm nghiên cứu quy mô lớn hơn, độ tin cậy cao hơn. 

Không chỉ vậy, nếu đánh thuế thì cần áp dụng toàn diện, không nên chỉ nhắm vào một sản phẩm mà bỏ qua các sản phẩm có đường khác.

Cũng chia sẻ lo ngại, bà Nguyễn Minh Tâm, Giám đốc đối ngoại – Quan hệ Chính phủ, Suntory Pepsico Việt Nam cho rằng, việc áp thuế tiêu thụ đặc biệt sẽ không chỉ tác động tới ngành đồ uống mà còn ảnh hưởng tới những ngành liên quan, như bán lẻ, bao bì, mía đường, vận chuyển, du lịch…

Bà nhận định, việc tăng thuế đột ngột sẽ làm giảm sức mua của người tiêu dùng, gián đoạn hoạt động kinh doanh và ảnh hưởng hoạt động đầu tư của doanh nghiệp trong nhiều ngành, làm trầm trọng hơn những bất lợi và thách thức đối với cộng đồng doanh nghiệp trong bối cảnh thuế quan biến động và khó lường như hiện nay. 

Chưa đủ cơ sở khoa học?

Tại kỳ họp thứ 9 đầu tháng trước, Đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung – Đoàn Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) tỉnh Thái Bình cho rằng, việc bổ sung nước giải khát có đường vào đối tượng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt là nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, giảm thiểu nguy cơ thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm liên quan đến chế độ ăn uống, theo Cổng thông tin Quốc hội.  

Tuy nhiên, việc này ở thế giới và tại Việt Nam cũng có những nghiên cứu về lĩnh vực này nhưng lại chưa có cơ sở khoa học vững chắc để khẳng định rằng, nước giải khát có đường là nguyên nhân chính và duy nhất gây ra tình trạng thừa cân, béo phì.

Theo Viện Dinh dưỡng Quốc gia, thừa cân, béo phì là hệ quả của nhiều nguyên nhân như thói quen ít vận động, chế độ ăn uống không hợp lý, yếu tố di truyền hoặc bệnh lý. 

Hơn nữa, nghiên cứu của Viện Nghiên cứu kinh tế và chính sách năm 2023 đã chỉ ra rằng, học sinh khu vực thành thị có tỷ lệ béo phì cao hơn nhưng lại tiêu thụ nước ngọt thường xuyên thấp hơn học sinh khu vực nông thôn. Mặt khác, việc hấp thụ đường còn tùy vào cơ địa của từng người. Điều này cho thấy chưa đủ cơ sở khoa học để quy kết nước giải khát có đường là nguyên nhân chính gây ra thừa cân, béo phì.

Ngoài ra, việc chỉ áp dụng thuế tiêu thụ đặc biệt lên nhóm nước giải khát đóng gói sẵn có hàm lượng đường trên 5g/100ml có thể gây hiểu nhầm và dẫn đến hành vi tiêu dùng thay thế không mong muốn. Người tiêu dùng có thể chuyển sang các loại thực phẩm và đồ uống khác có hàm lượng đường tương đương hoặc cao hơn nhưng không thuộc diện chịu thuế. Ví dụ trà sữa, nước trái cây đường phố, cà phê pha sẵn. 

Bà Dung khuyến nghị, thay vì áp dụng mức thuế như quy định của dự thảo luật hiện nay, nên áp dụng lộ trình tăng dần theo từng giai đoạn, ví dụ có thể từ 3 – 7% rồi đến 10% để giúp doanh nghiệp có thời gian thích nghi. 

Đồng thời, có thể xem xét áp dụng mức thuế khác nhau tùy hàm lượng đường trong sản phẩm nhằm khuyến khích doanh nghiệp đổi mới công thức theo hướng giảm đường, hướng đến tiêu dùng lành mạnh.

Hiệp hội Bia – rượu – nước giải khát Việt Nam (VBA) trong đánh giá mới nhất ngày 9/6 cũng đưa ra quan điểm tương tự, cho rằng, hiện chưa đủ cơ sở khoa học chứng minh thực tiễn và kinh nghiệm quốc tế chứng minh nước giải khát có đường là nguyên nhân chính của bệnh thừa cân béo phì, tiểu đường. 

Cùng với đó, chưa đủ cơ sở để chỉ ra rằng việc áp thuế tiêu thụ đặc biệt đối với nước giải khát có đường hiệu quả trong việc kiểm soát bệnh thừa cân béo phì và tiểu đường.  

VBA dẫn dữ liệu cho biết, các tài liệu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Bộ Y tế tại Quyết định số 2892/QĐ-BYT ngày 22/10/2022 đã chỉ ra rằng thừa cân béo phì do nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm chế độ dinh dưỡng không hợp lý, thiếu hoạt động thể chất, lười vận động cùng các nguyên nhân di truyền, nội tiết. Nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra mối tương quan giữa thừa cân béo phì với thời gian tĩnh tại, tuổi tác, trình độ học vấn, môi trường sinh sống làm việc, thời gian ngủ. 

Các khảo sát thực tiễn đối với lứa tuổi học đường tại Việt Nam cho thấy không có mối tương quan giữa việc tăng tỷ lệ tiêu thụ nước ngọt với tăng tỷ lệ thừa cân béo phì. Trong khi đó, ít vận động thể lực và thời gian tĩnh tại nhiều lại có đóng góp đáng kể vào tình trạng gia tăng thừa cân béo phì ở lứa tuổi học đường, theo Báo cáo của Viện Dinh dưỡng. 

“Nước giải khát có đường không phải là nguồn cung cấp đường và calorie duy nhất và cao nhất trong chế độ ăn uống của người Việt nên nếu ngoài các sản phẩm này thì người tiêu dùng vẫn có thể tiêu thụ đường và calorie với hàm lượng cao hơn từ các sản phẩm khác”, VBA đưa ra ý kiến. 

Bên cạnh đó, khảo sát về thói quen chọn lựa nước uống của người tiêu dùng thực hiện năm 2018 của Decision Lab chỉ ra, nếu áp thuế lên nước giải khát, 49% người tiêu dùng chuyển sang dùng các sản phẩm thay thế là nước uống chế biến tại chỗ có đường. Đây là nguồn đồ uống khó kiểm soát về chất lượng và hàm lượng đường và khả năng thu thuế của cơ quan nhà nước từ các nguồn này là không khả thi.