Đô thị hoá và phát triển hạ tầng - Bài toán động lực tăng năng suất

“Một đất nước phát triển không thể thiếu hạ tầng logistics hoàn thiện,” Thủ tướng Phạm Minh Chính đã nhấn mạnh vai trò cốt lõi của hạ tầng logistics trong thúc đẩy kinh tế tại Diễn đàn Logistics Việt Nam gần đây do Bộ Công Thương tổ chức.

Vị lãnh đạo Chính phủ cũng chỉ ra nhận thức ngày càng sâu sắc về vị trí trung tâm Thái Bình Dương của Việt Nam, nơi được xem là lý tưởng để trở thành trung tâm trung chuyển quốc tế. Ông điểm lại những bước tiến quan trọng trong mục tiêu phát triển hạ tầng với hàng loạt dự án đường cao tốc đã và đang được xây dựng, đồng thời khởi công tuyến đường sắt cao tốc Bắc Nam nhằm tạo nền tảng cho các vùng đô thị hiện đại.

Những chia sẻ này không chỉ cho thấy cam kết đồng hành của Chính phủ mà còn khắc họa một Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ. Đô thị hóa được coi là động lực tăng trưởng nhưng chỉ thực sự hiệu quả khi có sự hậu thuẫn của hệ thống hạ tầng đồng bộ.

Lời kêu gọi của Thủ tướng cũng mở ra một tầm nhìn mới khi hạ tầng đồng bộ cùng hệ thống quản trị thông minh sẽ nâng cao năng suất vùng và giảm chi phí logistics, vốn đang chiếm tới 17-18% GDP, cao hơn mức trung bình thế giới chỉ 10-11%.

Mục tiêu là giảm tỷ lệ này xuống 15% vào năm 2025, đồng thời nâng quy mô ngành logistics từ 10% lên 15 - 20% GDP. Để đạt được, cần thực hiện đột phá về thể chế, hạ tầng và nguồn nhân lực, với trọng tâm là phát triển các khu thương mại tự do và thúc đẩy kết nối giữa các phương thức vận tải.

Hạ tầng logistics: Đột phá để giảm chi phí và tăng cạnh tranh

Hạ tầng logistics bao gồm cảng biển, sân bay, đường cao tốc và đường sắt tốc độ cao, là nền tảng quan trọng để giảm chi phí và nâng cao hiệu quả vận hành. Việt Nam đang triển khai kế hoạch phát triển hệ thống giao thông đồng bộ trong những năm tới, với mục tiêu đạt ít nhất 3.000km đường cao tốc vào năm 2025 và hướng tới 5.000km vào năm 2030. Các cảng biển lớn tại Hải Phòng và Bà Rịa - Vũng Tàu hiện đã lọt vào nhóm 30 cảng hàng đầu thế giới.

Tuy nhiên, theo ông Đặng Vũ Thành, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), hệ thống cảng biển, đường cao tốc, trung tâm logistics và kho bãi… chưa thực sự là một lợi thế cạnh tranh, đặc biệt là thiếu tính liên kết đa phương thức và liên kết vùng.

Một ví dụ điển hình là tại TP. Hồ Chí Minh, doanh nghiệp phải trả phí hạ tầng cảng biển 250.000 đồng cho container 20 feet và 500.000 đồng cho container 40 feet, trong khi các tỉnh lân cận như Bình Dương hay Đồng Nai không áp dụng loại phí này. Điều này tạo ra sự bất bình đẳng cho các doanh nghiệp hoạt động, đặc biệt trong lĩnh vực ICD và vận tải đường thủy nội địa.

Sự khác biệt khiến chi phí logistics vốn đã chiếm 17 -18% GDP càng trở nên cao hơn, so với mức trung bình thế giới chỉ 10 - 11%. Ông Thành đề xuất điều chỉnh chính sách phí để tạo sân chơi công bằng, đồng thời khuyến khích đầu tư cảng nước sâu và cảng thủy nội địa nhằm giảm tải cho đường bộ. Ông cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc xem xét lại các quy định như buộc tàu dài trên 80m phải sử dụng tàu lai, vì điều này không còn phù hợp với xu hướng tàu lớn và công nghệ đóng tàu hiện đại.

Trong khi đó, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc Nam, trục chính của hành lang kinh tế Bắc Nam, được coi là ưu tiên chiến lược để kết nối các vùng kinh tế trọng điểm. Kế hoạch này không chỉ thúc đẩy liên kết nội địa mà còn mở rộng kết nối quốc tế với Lào, Campuchia và Trung Quốc.

Giáo sư John Kent từ Đại học Arkansas (Hoa Kỳ) khuyến nghị xây dựng tuyến đường sắt hai chiều từ Viêng Chăn (Lào) tới bờ biển phía Đông Việt Nam, kết nối tiếp với Trung Quốc và Thái Lan. “Điều này sẽ biến Việt Nam thành cửa ngõ Đông Nam Á,” ông Kent khẳng định.

Ông cũng đề xuất phát triển mạng lưới tàu feeder để tăng cường liên kết giữa Việt Nam với ASEAN và Trung Quốc, đồng thời tận dụng vị trí trung tâm Thái Bình Dương để thu hút luồng hàng hóa quốc tế. Việc phát triển cảng trung chuyển quốc tế như cảng Cần Giờ được kỳ vọng cạnh tranh trực tiếp với Singapore và Hồng Kông, nhưng cần bổ sung sự đầu tư đồng bộ về hạ tầng và công nghệ.

Bên cạnh đó, giáo sư cho rằng việc miễn visa cho nhà đầu tư và doanh nhân quốc tế, kết hợp với việc xây dựng các khu thương mại tự do, sẽ tạo động lực thu hút vốn vào hạ tầng hàng không và logistics, giúp Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ở lĩnh vực hàng không, sân bay không chỉ đóng vai trò phương thức vận tải mà còn mở rộng “biên giới mềm” của Việt Nam. Thủ tướng từng nhấn mạnh: “Biên giới mềm của Việt Nam là nơi nào có người Việt Nam, máy bay bay đến đâu thì đó là biên giới của Việt Nam.”

Hệ thống sân bay trong nước đã phát triển đáng kể, với các đầu mối lớn như Nội Bài, Tân Sơn Nhất và Đà Nẵng. Tuy nhiên, thể chế vẫn là điểm nghẽn. Quy định coi đường băng là tài sản đặc biệt phục vụ an ninh quốc phòng đã hạn chế hợp tác công tư trong phát triển sân bay.

Thủ tướng cho biết: “Trong thời bình, cần để đường băng hoạt động bình thường, không nên quan trọng hóa vấn đề.” Việc tháo gỡ quy định này sẽ mở đường cho hợp tác công tư, không chỉ ở nhà ga mà cả đường băng, qua đó giảm chi phí và nâng cao hiệu quả khai thác.

Ngoài hạ tầng cứng, hạ tầng mềm như công nghệ và dữ liệu cũng đóng vai trò quan trọng. Ông Đặng Vũ Thành đề xuất xây dựng ngân hàng dữ liệu logistics để hỗ trợ doanh nghiệp và cơ quan quản lý, đồng thời thúc đẩy ứng dụng công nghệ mới như blockchain, trí tuệ nhân tạo và điện toán đám mây nhằm tối ưu quy trình. Những công nghệ này không chỉ giúp giảm chi phí vận hành mà còn nâng cao khả năng cạnh tranh quốc tế của doanh nghiệp logistics Việt Nam.

Mô hình “vùng đô thị logistics”: Động lực cho tăng trưởng bền vững

Sự bùng nổ đô thị hóa tại các vùng kinh tế trọng điểm ở miền Bắc, miền Trung và miền Nam đang đặt nền móng cho sự hình thành các “vùng đô thị” hiện đại, khu thương mại tự do, là nơi logistics giữ vai trò kết nối sản xuất, thương mại và dịch vụ.

Theo số liệu từ Bộ Công Thương, Việt Nam hiện có hơn 60 trung tâm logistics quy mô lớn và vừa, chủ yếu tập trung ở các khu công nghiệp. Tuy vậy, tính liên kết vùng vẫn còn hạn chế. Để tối ưu hóa năng suất và giảm chi phí logistics, Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm từ các mô hình quốc tế thành công.

Trong một chia sẻ gần đây tại Diễn đàn Logistics vùng lần thứ VI, ông Nguyễn Duy Minh, Phó Chủ tịch VLA, dẫn chứng trường hợp Thâm Quyến (Trung Quốc) như một minh họa tiêu biểu.

Từ một làng chài nhỏ, Thâm Quyến đã trở thành đại đô thị công nghệ nhờ tận dụng lợi thế vị trí gần Hồng Kông và vùng sản xuất Quảng Đông. “Giá trị trải nghiệm cho nhà đầu tư là các trung tâm R&D, khu công nghệ cao, khu khởi nghiệp sáng tạo và chiến lược ‘speed to market’ - đẩy nhanh quá trình từ nghiên cứu đến sản xuất và đưa sản phẩm ra thị trường,” ông Minh nhấn mạnh. Hệ thống logistics tại đây gắn kết từ nhà cung cấp đến các tập đoàn lớn như Samsung hay Panasonic, tạo nên chuỗi giá trị hoàn chỉnh.

Tương tự, khu thương mại tự do Jafza (UAE) tích hợp cảng Jebel Ali với sân bay Al Maktoum, có quy mô gấp 4 - 5 lần sân bay Dubai cũ, tạo ra hệ sinh thái kinh doanh hiện đại kết nối UAE với châu Phi, châu Mỹ, châu Âu, Trung Đông và châu Á. Jafza không chỉ là trung tâm sản xuất mà còn là cửa ngõ toàn cầu, mang lại giá trị thương hiệu và cơ hội tiếp cận thị trường quốc tế.

Tại Việt Nam, các cảng cạn ở Quảng Ninh, Hải Dương, Bình Dương hay Bắc Giang đang dần hình thành nhưng cần tích hợp vào các vùng đô thị thông minh, nơi hạ tầng giao thông, công nghệ và nhân lực phát triển đồng bộ.

Việc xây dựng các khu thương mại tự do có thể trở thành động lực cho việc phát triển các vùng đô thị, tận dụng lợi thế địa chính trị và giảm chi phí logistics, từ đó gia tăng sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên trường quốc tế.

Tiềm năng và định hướng chiến lược

Ngành logistics Việt Nam đang ghi nhận tốc độ tăng trưởng 14 - 16% mỗi năm, cao hơn mức trung bình thế giới 7 - 8%. Quy mô thị trường đạt 40 - 42 tỷ USD, tương đương khoảng 10% GDP. Thứ hạng chỉ số hiệu quả logistics do Ngân hàng Thế giới công bố cũng đã cải thiện, từ vị trí 64 lên 43 trong số 154 quốc gia. Tuy nhiên, để vươn lên trở thành trung tâm logistics châu Á, Việt Nam cần giải quyết các thách thức về chi phí, thể chế và liên kết vùng.

Trong bối cảnh đó, ông Đặng Vũ Thành đề xuất thành lập Ủy ban Quốc gia về tạo thuận lợi thương mại và logistics, đóng vai trò đầu mối điều phối phát triển lĩnh vực này.

Bên cạnh đó, ông cũng nhấn mạnh xu hướng chuyển đổi số và logistics xanh là tất yếu. “Chúng ta cần xây dựng ngân hàng dữ liệu logistics và kế hoạch chuyển đổi xanh để phát triển bền vững,” ông Thành cho biết. Mục tiêu đặt ra đến năm 2035 là 80% doanh nghiệp logistics chuyển đổi số và 70% lực lượng lao động được đào tạo chuyên môn.

Đề cao vai trò của liên kết vùng, ông Thành cho rằng việc tăng cường kết nối giữa các phương thức vận tải, từ hàng không, hàng hải tới đường sắt và đường bộ cao tốc, gắn với các khu thương mại tự do và mạng lưới quốc tế sẽ giúp Việt Nam khai thác tối đa tiềm năng. Ông cũng đề xuất xây dựng trung tâm logistics Việt Nam tại nước ngoài nhằm hỗ trợ xuất khẩu, đồng thời cải thiện hạ tầng mềm về công nghệ và nhân lực.

Ở góc nhìn quốc tế, Giáo sư John Kent khuyến nghị Việt Nam nên phát triển các khu thương mại tự do tại biên giới Trung Quốc, Hà Nội hoặc các khu công nghệ cao, dựa trên kinh nghiệm của Singapore và Hàn Quốc. “Việt Nam có thể đóng vai trò trung lập, tương tự Thụy Sĩ, trong thương mại toàn cầu,” ông John Kent nhấn mạnh. Đặc biệt, ông đánh giá chiến lược “Trung Quốc + 1” đang mở ra cơ hội lớn khi các doanh nghiệp quốc tế dịch chuyển chuỗi cung ứng sang Việt Nam.

Thủ tướng Phạm Minh Chính khẳng định phát triển logistics là nhiệm vụ rất quan trọng đối với nền kinh tế và Việt Nam không thể phát triển một mình. “Cần sáng tạo để bay cao, đổi mới để vươn xa, hội nhập để phát triển,” ông nhấn mạnh.

Với mục tiêu giảm chi phí logistics xuống 15% GDP và nâng quy mô ngành lên 15 - 20% GDP vào năm 2025, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, đầu tư hạ tầng đồng bộ và thúc đẩy liên kết vùng. Các vùng đô thị tích hợp logistics, sản xuất và công nghệ sẽ là động lực để đất nước vươn lên thành trung tâm logistics toàn cầu, tận dụng lợi thế địa chính trị và hội nhập quốc tế để hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược.

***

Bài viết thuộc chuyên đề "Từ Độc lập đến Thịnh vượng" do TheLEADER triển khai nhân kỷ niệm 80 năm Quốc khánh 2/9.