Giá xăng dầu tạo rủi ro kép với loạt siêu dự án PPP và hạ tầng

Nguy cơ đội giá

Giá xăng dầu biến động mạnh trong tháng 3/2026 đã tạo ra cú sốc chi phí lớn đối với ngành xây dựng. Báo cáo mới nhất gửi Thủ tướng, Bộ Xây dựng cho biết biến động mạnh của giá nhiên liệu không chỉ làm gia tăng chi phí vật liệu, vận chuyển và thi công mà còn tác động trực tiếp đến việc thực hiện hợp đồng xây dựng, tiến độ dự án và hiệu quả sử dụng vốn đầu tư, đặc biệt với các công trình hạ tầng quy mô lớn.

Sau giai đoạn tương đối ổn định trong năm 2025 và hai tháng đầu năm 2026, giá nhiên liệu đã “nhảy vọt” trong tháng 3. Tính đến ngày 31/3/2026, giá xăng E5 RON92 tăng 26,2% so với bình quân tháng 2, trong khi dầu Diesel 0,05S tăng tới 57,4%.

Bộ Xây dựng đánh giá đây là mức tăng bất thường nếu so với mức biến động bình quân chỉ 4 – 8% trong hai năm trước đó, đồng thời là nguyên nhân trực tiếp kéo theo làn sóng tăng giá của nhiều loại vật liệu xây dựng chủ yếu.

Điển hình, giá xi măng tăng khoảng 7,2%, thép tăng 2,2%, gạch lát tăng gần 4,8% so với tháng 2/2026. Nhóm cát, đá, gạch xây ghi nhận mức tăng mạnh hơn, dao động từ khoảng 13,5% đến 23%, giá nhựa đường tăng gần 32%. Bộ Xây dựng nhận định xu hướng tăng giá vật liệu xây dựng có khả năng tiếp diễn trong thời gian tới do chi phí nhiên liệu tiếp tục gây áp lực lên hoạt động khai thác, sản xuất và vận chuyển.

Từ các biến động này, Bộ Xây dựng ước tính chi phí xây dựng các công trình có thể tăng từ khoảng 1,9% đến hơn 8% tùy loại hình, chỉ riêng với mức tăng giá tại thời điểm cuối tháng 3. Trong đó, công trình giao thông chịu tác động lớn nhất, còn công trình công nghiệp chịu ảnh hưởng thấp hơn.

Với các kịch bản giá nhiên liệu tiếp tục tăng, nếu giá xăng dầu tăng 100% so với tháng 2/2026, chi phí xây dựng công trình giao thông có thể tăng tới khoảng 15,8%.

Áp lực chi phí này trở nên đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh cả nước đang theo dõi 44 dự án trọng điểm, bao gồm cả các dự án PPP, với tổng mức đầu tư khoảng 569.000 tỷ đồng.

Riêng chi phí xây dựng chiếm khoảng 413.000 tỷ đồng, trong đó giá trị xây dựng còn lại chưa thi công khoảng 267.000 tỷ đồng (gồm 23 dự án với khoảng 103.230 tỷ đồng chi phí xây dựng hoàn thành trong năm 2026, 21 dự án với khoảng 163.900 tỷ đồng hoàn thành sau năm 2026).

Bộ Xây dựng tính toán, với kịch bản giá nhiên liệu tăng 100%, riêng các công trình giao thông trọng điểm có thể phát sinh thêm khoảng 42.300 tỷ đồng chi phí xây dựng, tạo sức ép rất lớn lên cân đối ngân sách và hiệu quả tài chính của các dự án.

Rủi ro cơ chế hợp đồng với dự án PPP và hạ tầng

Không chỉ làm tăng tổng mức đầu tư, biến động giá xăng dầu còn làm bộc lộ rõ những rủi ro trong cơ chế hợp đồng xây dựng đang áp dụng phổ biến tại các dự án hạ tầng và PPP.

Đối với hợp đồng trọn gói và hợp đồng theo đơn giá cố định, giá hợp đồng về nguyên tắc không thay đổi trong suốt thời gian thực hiện, trừ trường hợp phát sinh ngoài phạm vi hợp đồng hoặc bất khả kháng. Theo Bộ Xây dựng, trong bối cảnh giá nhiên liệu và vật liệu tăng mạnh, việc điều chỉnh giá theo các loại hợp đồng này gặp rất nhiều khó khăn, không thể thực hiện ngay theo mức biến động thực tế.

Ngay cả với hợp đồng theo đơn giá điều chỉnh, vốn được sử dụng rộng rãi tại các dự án giao thông, hiệu quả điều chỉnh giá cũng bị hạn chế.

Bộ Xây dựng chỉ ra rằng nguồn dữ liệu chỉ số giá và thông tin giá đầu vào do địa phương công bố thường chậm, chưa phản ánh kịp diễn biến thị trường. Trong khi đó, phạm vi điều chỉnh giá trong hợp đồng lại bị giới hạn, khiến mức bù giá không tương xứng với mức tăng thực tế của nhiên liệu, đặc biệt trong giai đoạn giá xăng dầu biến động mạnh như hiện nay.

Việc áp dụng các quy định về bất khả kháng hoặc hoàn cảnh thay đổi cơ bản để điều chỉnh hợp đồng xây dựng không thể thực hiện một cách tự động.

Cụ thể, mỗi hợp đồng, mỗi dự án phải được phân tích, đánh giá cụ thể mức độ tác động của biến động giá, trong khi đó nhà thầu phải kiến nghị phạm vi điều chỉnh và chứng minh đủ điều kiện pháp lý theo quy định. Quá trình này đòi hỏi thời gian, trong khi các bên vẫn phải tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền.

Thực tế này, theo Bộ Xây dựng đang tạo ra tâm lý e dè trong thi công, thậm chí dẫn tới tình trạng thi công cầm chừng tại một số dự án.

Ở quy mô rộng hơn, báo cáo cho thấy chi phí xây dựng tăng cao không chỉ ảnh hưởng đến từng công trình cụ thể mà còn tác động đến khả năng triển khai liên tục của các dự án hạ tầng và PPP có thời gian thực hiện dài.

Việc khan hiếm hoặc gián đoạn nguồn cung nhiên liệu, vật liệu xây dựng tại một số địa bàn đã và đang ảnh hưởng không nhỏ đến tiến độ thi công. Nếu không được kiểm soát, tình trạng này có thể gây tác động tiêu cực tới mục tiêu giải ngân vốn đầu tư xây dựng và tiến độ hoàn thành các dự án trọng điểm.

Từ thực tế đó, Bộ Xây dựng kiến nghị các bộ, ngành và địa phương theo dõi sát diễn biến giá xăng dầu và vật liệu xây dựng, kịp thời cập nhật, công bố chỉ số giá phù hợp với mặt bằng thị trường, đồng thời kiểm soát chặt hoạt động kinh doanh xăng dầu và vật liệu xây dựng nhằm ngăn chặn tình trạng đầu cơ, găm hàng, thổi giá.