Quy chuẩn thiếu minh bạch ‘trói chân’ ngành sữa Việt Nam

Ngành sữa Việt Nam đã có những bước tiến vượt bậc trong thập kỷ qua. Báo cáo tổng quan về ngành sữa Việt Nam của Bộ Công thương ghi nhận, trong vòng một thập kỷ qua, tổng đàn bò sữa của cả nước đã tăng trưởng với tốc độ trung bình 4,6%/năm, từ 228.000 con năm 2014 lên khoảng 335.000 con vào năm 2024.

Ấn tượng hơn, sản lượng sữa tươi nguyên liệu ghi nhận mức tăng trưởng gần 8,4%/năm, từ 550.000 tấn (2014) lên trên 1,2 triệu tấn (2024).

Mặc dù vậy, chia sẻ tại Hội thảo “Phát triển ngành sữa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045” do Viện Nghiên cứu Chiến lược, chính sách công Thương (Bộ Công thương) tổ chức, TS. Nguyễn Xuân Dương, Chủ tịch Hội Chăn nuôi Việt Nam cho biết, ngành chăn nuôi bò sữa trong nước đang bước vào giai đoạn chững lại rõ rệt.

Theo ông Dương, nếu chỉ tính trong giai đoạn 5 năm trở lại đây, từ 2020 – 2024, quy mô đàn bò sữa chỉ tăng trưởng 0,4%/năm, nghĩa là sau giai đoạn 2010 – 2015 tăng trưởng bứt phá, quy mô đàn bò sữa tại Việt Nam trong 5 năm qua gần như không tăng trưởng. Cùng thời gian này, tốc độ tăng trưởng sản lượng sữa tươi nguyên liệu cũng giảm tốc, từ mức 17,7%/năm xuống chỉ còn 3,3%/năm.

“Hiện Việt Nam mới chỉ có khoảng 330.000 con bò sữa, tương đương 65% mục tiêu đặt ra cho năm 2025. Nếu không có sự điều chỉnh kịp thời, đến năm 2030 tổng đàn bò sữa cả nước sẽ không thể đạt mục tiêu 650.000-670.000 con như kế hoạch”, ông Dương nhận định.

Tộc độ tăng trưởng chậm lại của đàn bò sữa và sữa tươi nguyên liệu diễn ra trong bối cảnh tiềm năng của thị trường nội địa vẫn còn rất lớn. Mức tiêu thụ sữa bình quân đầu người tại Việt Nam hiện nay chỉ khoảng 36 kg/người/năm, một con số còn rất khiêm tốn so với các quốc gia phát triển như Đan Mạch (394 kg), Mỹ (228 kg) hay Pháp (251 kg).

Lý giải về sự sụt giảm tăng trưởng này, ông Dương đánh giá nguyên nhân chính là do nguyên liệu nhập khẩu trong ngành sữa tăng nhanh, bình quân 8-12%/năm, có năm lên đến 20%. Điều này khiến người chăn nuôi trong nước đối diện áp lực lớn về chi phí, thị trường tiêu thụ và giá bán, buộc nhiều hộ phải giảm đàn hoặc ngừng sản xuất.

Hiện nay, Việt Nam đã tự chủ được khoảng 40% nhu cầu sữa tươi nguyên liệu trong nước. Điều này cũng đồng nghĩa với 60% còn lại vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu. Năm 2024, ước tính Việt Nam đã nhập khẩu hơn 1 tỷ USD nguyên liệu, trong đó chủ yếu là bột sữa.

Đáng chú ý, theo quy định, các loại sữa hoàn nguyên (dạng lỏng, thành phần là bột sữa pha lại với nước và các thành phần bổ sung khác nếu có) hiện dán mác “sữa tiệt trùng”, khiến người tiêu dùng nhầm lẫn với sữa tươi tiệt trùng.

Bởi “tiệt trùng” chỉ là tên gọi của công nghệ chế biến, còn bên trong hộp sữa tiệt trùng đó là sữa tươi hay sữa bột pha lại thì nhiều người tiêu dùng còn nhầm lẫn.

“Nhiều quy định về tiêu chuẩn chất lượng và quy chuẩn kỹ thuật đối với sữa và sản phẩm từ sữa chưa đủ minh bạch, rõ ràng, thiếu đồng bộ và thống nhất giữa các bộ, ngành, gây khó khăn cho người sản xuất và lựa chọn của người tiêu dùng”, ông Dương nhìn nhận.

Quy định thiếu minh bạch

Tại các nước phát triển, sản phẩm sữa dạng lỏng hầu hết đều chế biến từ sữa tươi nguyên liệu; ở nhiều quốc gia khác đã có bước đi quyết liệt nhằm chuẩn hóa định nghĩa và chất lượng sữa.

Đơn cử, Trung Quốc đã chính thức cấm sử dụng sữa bột hoàn nguyên trong sản xuất “sữa tiệt trùng” (Phụ lục sửa đổi số 1 của tiêu chuẩn GB 25190 - 2010, có hiệu lực từ 16/9/2025), nhằm thúc đẩy ngành sữa nội địa và bảo vệ người tiêu dùng.

PGS.TS Vũ Nguyên Thành, Viện trưởng Viện Công nghiệp thực phẩm, Bộ Công thương nhìn nhận, sữa hoàn nguyên (sản phẩm dạng lỏng, thành phần là bột sữa pha lại) từng là giải pháp phù hợp trong bối cảnh Việt Nam còn nhiều khó khăn về kinh tế, góp phần bổ sung một phần dinh dưỡng cho trẻ em trong giai đoạn phát triển.

Tuy nhiên, theo thời gian, khi điều kiện kinh tế xã hội đã thay đổi, việc tiếp tục sử dụng sữa hoàn nguyên cần được cân nhắc kỹ lưỡng, đặc biệt là cho trẻ nhỏ.

"Về mặt cấu trúc xương và phát triển thể chất, nếu chỉ dùng sữa hoàn nguyên trong thời gian dài, sẽ ảnh hưởng đến quá trình hấp thụ và phát triển toàn diện của trẻ", ông chia sẻ.

Đi sâu vào khía cạnh kỹ thuật và pháp lý, ông Thành cho rằng có những yếu tố "không bình thường" trong hệ thống quy chuẩn sản phẩm sữa hiện hành.

Theo ông, điều đầu tiền nằm ngay ở định nghĩa “sữa tiệt trùng” lại có thể là nước pha với sữa bột. “Nếu chúng ta đã gọi đó là ‘sữa’ thì bắt buộc phải là sữa, chứ không có sữa lại là nước pha bột”, ông Thành đánh giá, cho rằng đây là một định nghĩa sai lệch về bản chất, gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng.

Thuật ngữ “hoàn nguyên” cũng dễ gây hiểu nhầm khi bản thân “hoàn nguyên” nghĩa là quay lại trạng thái ban đầu. Tuy nhiên thực tế, để sữa (dạng lỏng) trở thành dạng bột thì phải trải qua quá trình gia nhiệt lớn, làm mất đi nhiều dưỡng chất quý giá và hoạt tính sinh học tự nhiên của sữa tươi, và sau đó bột sữa lại được pha trở lại thành dạng lỏng, thì khó có thể so sánh với sữa tươi nguyên bản, tự nhiên.

Mặt khác, quá trình rà soát các tiêu chí kỹ thuật, PGS.TS Vũ Nguyên Thành cho biết ông thấy nhiều bất cập trong quy chuẩn hiện hành.

“Thậm chí tiêu chuẩn của Việt Nam còn không có quy định quan trọng về hàm lượng chất béo (lipid) có trong sữa. Chúng ta có lẽ là quốc gia duy nhất có quy định công thức như vậy”, ông Thành nhìn nhận.

Theo ông Thành, việc cập nhật, hoàn thiện quy chuẩn kỹ thuật về sữa là rất cấp thiết, các quy định cần điều chỉnh phù hợp để bảo vệ người tiêu dùng, đặc biệt là trẻ em và đảm bảo sự minh bạch trên thị trường sữa. Bên cạnh đó, việc xây dựng quy chuẩn cũng cần dựa trên tiêu chí khoa học, khách quan và trung thực. 

“Điều quan trọng là phải làm rõ về nhận thức xã hội thế nào là “sữa hoàn nguyên”, thế nào là sữa tươi, và người tiêu dùng có quyền được biết rõ mình đang sử dụng loại sữa nào”, vị chuyên gia nhấn mạnh.

Đánh giá những chia sẻ từ các chuyên gia, Thứ trưởng Bộ Công thương Trương Thanh Hoài cho biết Bộ đã có những phát biểu mang tính định hướng quan trọng. Ông khẳng định, sắp tới Bộ Công Thương sẽ có văn bản quy định rõ hai loại sữa này, đồng thời yêu cầu các đơn vị sản xuất phải ghi rõ trên nhãn hàng để người tiêu dùng có thể lựa chọn chính xác.

Đây cũng là một phần khi xây dựng chiến lược phát triển ngành sữa, nhằm tạo điều kiện cho các doanh nghiệp nội địa có hướng đi mới, sáng tạo, bền vững trong phát triển.

Con đường phát triển "hai chân"

Trong khi các nhà hoạch định chính sách đang tìm lời giải, thì thực tiễn từ các doanh nghiệp tiên phong đã chứng minh rằng Việt Nam hoàn toàn có thể làm chủ cuộc chơi.

Chia sẻ câu chuyện của Tập đoàn TH, ông Ngô Minh Hải - Chủ tịch HĐQT, khẳng định mạnh mẽ: “Việt Nam có đủ điều kiện để tự chủ sản xuất sữa tươi cho toàn dân”. Ông nhắc lại bối cảnh năm 2008, khi TH bước chân vào ngành sữa, thế giới đang chấn động vì sự cố sữa nhiễm melamine ở Trung Quốc, và 92% sản phẩm sữa dạng lỏng tại Việt Nam lúc đó là sữa hoàn nguyên, chỉ 8% là sữa tươi.

“Sau gần 15 năm khởi dựng, TH đã góp phần thay đổi bản chất ngành sữa nước, góp phần tăng tỷ lệ sữa nước chế biến từ sữa tươi - từ 8% năm 2008 lên trên 60% như hiện nay,” ông Hải chia sẻ. Hình mẫu thành công của TH, với cụm trang trại bò sữa tập trung công nghệ cao được chứng nhận kỷ lục lớn nhất thế giới, đã trở thành minh chứng sống động cho con đường phát triển bền vững của sữa tươi sạch.

Góp ý tại hội thảo phát triển ngành sữa, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn TH cũng phác thảo một lộ trình cụ thể dựa trên kinh nghiệm thành công của mình, trong đó nhấn mạnh sự vượt trội trong năng suất, chất lượng của mô hình chăn nuôi tập trung, công nghệ cao.

Mục tiêu được đặt ra là gia tăng sản lượng sữa tươi nguyên liệu đáp ứng nhu cầu sản xuất trong nước (từ 40% hiện nay lên 58% năm 2035) và cao hơn nữa (74% những năm sau đó); nâng tỷ lệ sữa dạng lỏng chế biến từ sữa tươi lên tới 90-93%, tiệm cận với các quốc gia phát triển.

Để đạt được điều này, TH đã đưa ra hai kịch bản phát triển đàn bò sữa trong nước. Thứ nhất, là mô hình chăn nuôi tập trung, công nghệ cao. Nếu 100% đàn bò được nuôi theo mô hình này, với năng suất cao hàng đầu khu vực là 35 lít/con/ngày như của TH, Việt Nam sẽ cần một đàn bò khoảng 700.000 vào năm 2035; Tốc độ tăng trưởng sản xuất sữa tươi nguyên liệu cần duy trì ở mức 11% mỗi năm.

Thứ hai là mô hình chăn nuôi hỗn hợp (chăn nuôi tại nông hộ, chăn nuôi tập trung) như hiện nay: Do năng suất trung bình của bò nuôi theo mô hình này thấp hơn, để đạt được cùng sản lượng sữa tươi, tổng đàn bò cần phải tăng gần gấp đôi so với mô hình chăn nuôi tập trung, ước tính khoảng 1,2 triệu con.

Đồng quan điểm với đề xuất này của tập đoàn TH, ông Nguyễn Xuân Dương khẳng định, Việt Nam nên tận dụng sức mạnh của người nông dân thông qua các mô hình kết hợp.

“Chúng ta hoàn toàn có thể đưa được đàn bò sữa lên gấp 4 - 5 lần so với con số hiện nay trong những năm 2030, nghĩa là khi đó đàn bò sữa trong nước có thể đạt từ 1,3 - 1,5 triệu con và sản lượng sữa tươi nguyên liệu có thể đạt từ 4,3 - 5 triệu tấn”, ông Dương nhấn mạnh.