160 dự án BT chuyển tiếp: 'Cục máu đông' sắp có thuốc đặc trị

Dự thảo nghị quyết tập trung thiết lập nguyên tắc bù trừ giá trị công trình – quỹ đất và xử lý các hợp đồng BT trong giai đoạn chuyển tiếp chính sách, với thời hạn áp dụng dự kiến đến tháng 2/2027.

Trong bối cảnh hình thức hợp đồng BT đã bị bãi bỏ khi Luật PPP có hiệu lực, đây được xem là nỗ lực “chốt sổ” một nhóm dự án hạ tầng để lại nhiều hệ lụy pháp lý, tài chính cho cả nhà nước và nhà đầu tư.

Bù trừ giá trị - Bài toán quỹ đất thanh toán

Theo dự thảo nghị quyết, để được áp dụng cơ chế tháo gỡ, các dự án BT chuyển tiếp phải đáp ứng đồng thời hai điều kiện mang tính nguyên tắc.

Thứ nhất, việc thanh toán được thực hiện theo nguyên tắc bù trừ giữa tổng vốn đầu tư dự án BT và giá trị quỹ đất thanh toán, theo đúng hợp đồng đã ký và các quy định tại Nghị quyết.

Thứ hai, việc xác định giá trị dự án BT làm cơ sở thanh toán phải không làm tăng tổng vốn đầu tư trong suốt thời gian thực hiện hợp đồng. Giá trị quyết toán dự án không được vượt tổng mức đầu tư đã xác định ban đầu.

Theo Bộ Tài chính, đây là nguyên tắc xuyên suốt nhằm xử lý các dự án BT chuyển tiếp trong bối cảnh pháp luật về PPP và quản lý tài sản công đã thay đổi căn bản so với thời điểm ký kết hợp đồng.

Dự thảo cũng thiết kế các cơ chế để xử lý những vướng mắc điển hình của nhóm dự án này, trong đó khoảng 60% thuộc lĩnh vực giao thông.

Một trong những vướng mắc phổ biến nhất là giá trị quỹ đất thanh toán vượt quá giá trị công trình BT. Bên cạnh đó là tình trạng thiếu quy định rõ ràng về trình tự, thủ tục, thẩm quyền và nguồn vốn để bố trí ngân sách nhà nước thanh toán hoặc bồi thường khi phải chấm dứt hợp đồng trước thời hạn.

Đối với các dự án BT thanh toán bằng quỹ đất hoặc tài sản công mà hợp đồng có nội dung chưa phù hợp quy định pháp luật tại thời điểm ký kết nhưng vẫn có thể điều chỉnh, UBND cấp tỉnh, thành phố được giao rà soát, thỏa thuận với nhà đầu tư để ký phụ lục hợp đồng điều chỉnh các nội dung chưa phù hợp.

Trường hợp giá trị quỹ đất thanh toán lớn hơn giá trị hợp đồng và quỹ đất có thể tách thành dự án độc lập, địa phương chỉ thanh toán phần quỹ đất có giá trị tương đương với giá trị quyết toán hoàn thành của công trình BT, không giao phần diện tích còn lại.

Với các dự án mà quỹ đất không thể tách thành dự án độc lập, UBND cấp tỉnh được phép giao toàn bộ quỹ đất cho nhà đầu tư. Tuy nhiên, nhà đầu tư có trách nhiệm nộp bổ sung phần chênh lệch giữa giá trị quỹ đất và giá trị công trình BT vào ngân sách nhà nước.

Trong trường hợp nhà đầu tư không có khả năng nộp bổ sung, việc thanh toán bằng quỹ đất sẽ không tiếp tục được thực hiện. Khi đó, địa phương xem xét bố trí vốn ngân sách để thanh toán và chấm dứt hợp đồng BT.

Dự thảo cũng làm rõ thời điểm xác định giá đất của quỹ đất thanh toán là thời điểm Nhà nước quyết định giao đất hoặc cho thuê đất, trừ trường hợp hợp đồng BT đã có quy định cụ thể thì thực hiện theo thỏa thuận trong hợp đồng.

Đối với các dự án BT có hợp đồng ký kết chưa đúng quy định pháp luật và không thể sửa đổi, bổ sung, UBND tỉnh, thành phố được giao thỏa thuận với nhà đầu tư theo hướng đề nghị Kiểm toán Nhà nước thực hiện kiểm toán dự án làm cơ sở quyết toán giá trị công trình BT.

Trên cơ sở kết quả kiểm toán, hai bên xem xét chấm dứt hợp đồng trước thời hạn và bố trí vốn ngân sách nhà nước để thanh toán, nếu xác định không có lỗi của nhà đầu tư. Song song đó, các bên cũng có thể tự quyết định việc tiếp tục đầu tư xây dựng công trình BT theo quy định pháp luật hiện hành.

Bức tranh tồn tại của 160 dự án BT chuyển tiếp

Hơn hai năm trước, Bộ Kế hoạch và đầu tư đã chủ trì rà soát và xây dựng lộ trình xử lý 160 dự án BT chuyển tiếp, tức các dự án được thực hiện trước thời điểm Luật PPP bãi bỏ hình thức hợp đồng BT.

Phần lớn các dự án này thuộc lĩnh vực giao thông vận tải, xây dựng hạ tầng văn hóa, thể thao, giáo dục và kỹ thuật. Hai nguyên nhân chính khiến các địa phương lúng túng trong xử lý là vướng mắc về quỹ đất thanh toán và thiếu quy định cụ thể về cơ chế xử lý trong giai đoạn chuyển tiếp.

Tổng mức đầu tư các dự án BT khi đó khoảng 58.600 tỷ đồng, với quỹ đất thanh toán dự kiến gần 20.700ha. Trong đó, Bắc Ninh có số dự án nhiều nhất với 41 trường hợp, tiếp theo là Hà Nội 17 dự án, Khánh Hòa 15, Hà Nam (cũ) 12 và Thái Nguyên 10.

Đáng chú ý, tại Thái Nguyên có ba dự án do liên danh Tập đoàn Phúc Lộc – Cienco 8 đã hủy bỏ chủ trương đầu tư và đang thực hiện thủ tục chấm dứt hợp đồng.

Quá trình rà soát cho thấy các dự án BT chuyển tiếp vướng chủ yếu ở hai vấn đề.

Thứ nhất là giá trị quỹ đất thanh toán vượt giá trị công trình BT. Áp dụng các quy định của Luật Quản lý, sử dụng tài sản công và Nghị định 69/2019, việc thanh toán cho nhà đầu tư phải bảo đảm nguyên tắc ngang giá. Tuy nhiên, thực tế ghi nhận 21 dự án tại 8 địa phương có giá trị quỹ đất dự kiến thanh toán cao hơn giá trị công trình, thậm chí gấp 2–3 lần.

Hà Nội là địa phương có nhiều trường hợp nhất, với 10 dự án, trong đó có các tuyến giao thông lớn như đường vành đai 2 đoạn Vĩnh Tuy – Ngã Tư Sở hay tuyến đường 2,5 đoạn Đầm Hồng – Quốc lộ 1A. Một số dự án đã phải xử lý bằng cách yêu cầu nhà đầu tư nộp bổ sung phần chênh lệch vào ngân sách nhà nước.

Thứ hai là vướng mắc trong sử dụng ngân sách nhà nước để thanh toán hoặc bồi thường khi chấm dứt hợp đồng trước thời hạn. Trong trường hợp giá trị quỹ đất thanh toán nhỏ hơn giá trị công trình BT, pháp luật chưa quy định rõ về trình tự, thủ tục và nguồn vốn để Nhà nước thanh toán phần chênh lệch bằng tiền hoặc tài sản công.

Đặc biệt, việc sử dụng quỹ đất đã giải phóng mặt bằng hoặc trụ sở cơ quan nhà nước để thanh toán cho nhà đầu tư còn gặp vướng do thiếu quy định cụ thể về thẩm quyền và điều kiện quyết định. Đây là nguyên nhân khiến nhiều hợp đồng BT tại Thái Nguyên, Khánh Hòa, TP.HCM và Đắk Lắk chưa được thanh toán dù công trình đã hoàn thành.

Theo dự thảo Nghị quyết, việc tháo gỡ các dự án BT chuyển tiếp được thực hiện trên cơ sở nguyên tắc chung, không phân biệt nhà đầu tư, nhằm bảo đảm tuân thủ pháp luật, không làm gia tăng tổng mức đầu tư và hạn chế phát sinh nghĩa vụ cho ngân sách nhà nước.

Cách tiếp cận này được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý rõ ràng để xử lý dứt điểm các dự án BT còn treo, đồng thời khép lại một giai đoạn chính sách nhiều tranh cãi trong đầu tư hạ tầng.