'Chìa khóa' để nền kinh tế giảm sự phụ thuộc vào vốn tín dụng

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, vốn tín dụng ngày càng thể hiện vai trò trụ cột đối với tăng trưởng kinh tế nhưng cũng đồng thời bộc lộ nhiều rủi ro, thách thức lớn.

Tại diễn đàn về thị trường tín dụng và những vấn đề kinh tế vĩ mô mới đây, các chuyên gia kinh tế đã đưa ra những phân tích sâu sắc về sức mạnh cũng như các bất ổn tiềm ẩn của kênh dẫn vốn quan trọng này.

Điểm chung trong các tham luận là sự đồng thuận rằng tín dụng ngân hàng không chỉ là động lực thúc đẩy tăng trưởng mà còn đòi hỏi phải được kiểm soát và cân bằng hợp lý để tránh rủi ro hệ thống.

Những trao đổi tại diễn đàn đã làm rõ thực trạng của nền kinh tế, đồng thời gợi mở hướng đi bền vững cho hệ thống tài chính Việt Nam trong bối cảnh mức độ phụ thuộc vào tín dụng đang ở ngưỡng cao kỷ lục.

Vai trò then chốt và sự phụ thuộc vào vốn tín dụng

Phân tích kinh tế vĩ mô và chính sách tiền tệ, ông Cấn Văn Lực, Chuyên gia kinh tế trưởng BIDV cho rằng vốn tín dụng hiện vẫn giữ vai trò then chốt trong tăng trưởng khi đóng góp khoảng 40-50% tại các nền kinh tế tăng trưởng cao như Hàn Quốc và Trung Quốc.

Đối với Việt Nam giai đoạn từ 1991 đến nay, tín dụng đóng góp khoảng một nửa tăng trưởng. Riêng năm nay, nguồn vốn này chiếm 44-45%, lao động 9% và năng suất các nhân tố tổng hợp 47%.

Theo dự thảo Nghị quyết Đại hội Đảng, dù mục tiêu nâng đóng góp của năng suất tổng hợp lên trên 50%, vốn tín dụng vẫn cần chiếm khoảng 40-42%. Ông Lực dự báo để đạt tăng trưởng 9-10% giai đoạn 2026-2030, tổng vốn đầu tư toàn xã hội phải đạt 38-39% GDP, tương đương 250-260 tỷ USD mỗi năm.

Giai đoạn 2031-2045, nếu tăng trưởng 8% thì nhu cầu vốn hàng năm có thể lên tới 500 tỷ USD. Thách thức lớn nhất là kinh tế toàn cầu tăng chậm trong khi Việt Nam cần tăng nhanh và vẫn đối mặt bài toán phân bổ vốn hiệu quả.

Ở góc nhìn dài hạn, ông Lê Xuân Sang, Phó viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và thế giới cho biết tăng trưởng tín dụng đã dần ổn định hơn, góp phần tạo tăng trưởng GDP bền vững.

Ông dẫn chứng giai đoạn 2006-2010, tín dụng tăng mạnh nhưng hiệu quả thấp do chảy vào khu vực phi sản xuất trong khi giai đoạn 2021-2025 tăng trưởng được duy trì nhờ chất lượng tín dụng cải thiện.

Ông Sang cũng lưu ý cơ cấu tín dụng đang dịch chuyển, tín dụng thương mại giảm, bất động sản tăng mạnh. Dù cán cân thanh toán tích cực, nợ công thấp và lãi suất điều hành ở mức thấp trong khu vực, nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào tín dụng ngân hàng, chiếm khoảng 50-57% tổng vốn cung ứng. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đa dạng hóa các kênh vốn.

Rủi ro hệ thống đang rình rập

Từ thực tiễn lịch sử, ông Phạm Xuân Hòe, Tổng thư ký Hiệp hội Cho thuê tài chính Việt Nam, đã phân tích rõ hơn các rủi ro hệ thống gắn liền với sự phụ thuộc quá mức vào tín dụng ngân hàng.

Ông nhắc lại hàng loạt cuộc khủng hoảng từng xảy ra, từ vỡ nợ hợp tác xã năm 1990, tái cấu trúc hệ thống ngân hàng năm 1998 do cho vay ngắn hạn sang trung dài hạn và bất động sản, đến giai đoạn 2011-2015 khi tín dụng tăng 33% và nợ xấu lên tới 17,21%. Gần đây nhất là sự cố Ngân hàng SCB năm 2022 cũng xuất phát từ mất cân đối thanh khoản.

Thêm nữa, ông Hòe cho rằng rủi ro lây lan đang ngày càng lớn khi hệ thống ngân hàng liên thông chặt chẽ với thị trường bất động sản. Dư nợ bất động sản hiện đã tăng 26,42% lên hơn 4 triệu tỷ đồng, chiếm khoảng 24% tổng dư nợ toàn hệ thống.

Đáng chú ý, có những ngân hàng có tỷ trọng cho vay bất động sản lên tới 50% làm gia tăng nguy cơ hình thành bong bóng tài sản nếu dòng vốn tiếp tục dồn mạnh vào lĩnh vực nhạy cảm này.

Ông cảnh báo rằng tăng trưởng tín dụng nóng, vượt xa khả năng huy động vốn sẽ dẫn tới bất ổn nghiêm trọng như đã từng xảy ra khi lãi suất liên ngân hàng tăng vọt lên 40% và hơn 60.000 doanh nghiệp phá sản trong năm 2011.

Ở góc nhìn vĩ mô, ông Sang tiếp tục chỉ ra các rủi ro cụ thể khi tăng trưởng tín dụng đang cao hơn nhiều so với GDP, đạt khoảng 147% vào cuối năm nay và có thể tăng lên 180-185% vào năm 2030.

Ông cũng lưu ý rằng lạm phát của Việt Nam đang ở mức cao nhất ASEAN kể từ tháng 6/2025, hệ số an toàn vốn ở mức thấp nhất khu vực trong khi nợ xấu có xu hướng tăng trở lại từ năm 2023 và tiệm cận mức cao của giai đoạn 2012-2013.

Dẫn chứng từ các nghiên cứu quốc tế, ông Sang cho rằng tăng trưởng tín dụng quá nóng thường kéo theo nợ xấu, lạm phát, bong bóng tài sản và dư thừa năng lực sản xuất, dẫn tới làn sóng phá sản, như trường hợp Trung Quốc khi đầu tư từng chiếm tới 52% GDP. Theo ông, nếu vốn không được phân bổ hiệu quả, chi phí vốn sẽ tăng, nợ trở nên không bền vững và bất ổn vĩ mô là điều khó tránh khỏi.

Do đó, các vị chuyên gia đều thống nhất rằng khi quy mô thị trường tài chính đã lên tới khoảng 300% GDP thì bất kỳ cú sốc nào cũng có thể gây ra khủng hoảng lớn tương tự những gì đang diễn ra tại thị trường bất động sản Trung Quốc trong suốt 5 năm qua.

Giải pháp đa dạng hóa kênh vốn

Để giảm rủi ro hệ thống, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần đa dạng hóa kênh vốn một cách quyết liệt và thực chất hơn.

Từ góc nhìn tổng thể, ông Lực nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ dựa nhiều vào vốn sang phát triển bền vững và bao trùm.

Vị kinh tế trưởng BIDV đề xuất mô hình tăng trưởng nhanh nhưng bền vững dựa trên khoa học công nghệ, cải cách thể chế gắn với nâng cao năng suất. Đồng thời, cần triển khai ba trụ cột Investment, Infusion và Innovation theo khuyến nghị của Ngân hàng Thế giới. Việc huy động, phân bổ và sử dụng hiệu quả nguồn lực được xem là then chốt cho mục tiêu dài hạn.

Ông Phạm Xuân Hòe kiến nghị phát triển các tổ chức cho vay không nhận tiền gửi, đặc biệt là cho thuê tài chính, lĩnh vực hiện còn quy mô nhỏ và đề xuất xây dựng luật riêng cho các tổ chức này. Thêm nữa, cần xem xét tái cấu trúc Ngân hàng Phát triển Việt Nam theo hướng ngân hàng đầu tư, chuyển SCIC thành quỹ đầu tư kiểu Temasek để tập trung vào hạ tầng và công nghệ.

Đồng thời, ông đề xuất thành lập quỹ tái cấp vốn xanh 500 triệu USD từ Ngân hàng Nhà nước và tăng phối hợp chính sách tiền tệ, tài khóa nhằm hỗ trợ các dự án bền vững.

Từ phía thị trường vốn, ông Lê Xuân Sang cho rằng cần sớm xây dựng hệ thống xếp hạng tín nhiệm, lành mạnh hóa thị trường cổ phiếu và trái phiếu doanh nghiệp, kiểm soát hoạt động cho vay ký quỹ và hạn chế tự doanh tại công ty chứng khoán.

Ông Sang cũng ủng hộ ưu đãi tín dụng cho nhà ở giá rẻ nhưng phải đi kèm ràng buộc chặt chẽ, đồng thời sớm ban hành khung quản lý tín dụng xanh theo thông lệ quốc tế.

Với đầu tư công, ông đề xuất ưu tiên giáo dục, năng lượng cho chuyển đổi số, ươm tạo công nghệ và cải cách hành chính, song song sửa luật công sản để khai thác hiệu quả tài sản công dư thừa.