Doanh nghiệp Việt giữa ngã ba đường khi dữ liệu lên ngôi

Khi dữ liệu trở thành quyền con người

Ông Nguyễn Hồng Quân, Giám đốc Trung tâm huấn luyện tại Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) cho rằng, quan niệm về quyền bảo vệ dữ liệu cá nhân đã có một sự dịch chuyển căn bản.

Trước đây, các quan niệm học thuật cho rằng quyền được bảo vệ dữ liệu cá nhân là quyền phái sinh của quyền riêng tư. Thế nhưng bây giờ, nó đang dần trở thành một quyền cơ bản của con người, của mọi công dân, ông Quân phân tích.

Lý do cho sự thay đổi này rất thực tế. Dữ liệu cá nhân, nếu không được bảo vệ, có thể trở thành nguyên liệu cho các hoạt động tội phạm nhắm trực tiếp vào mỗi người dân.

Ông đưa ra một dẫn chứng, hiện nay, với sự xuất hiện những thiết bị thông minh, dữ liệu như "đèn không sáng suốt một tuần" có thể khiến kẻ xấu suy đoán rằng gia chủ đi vắng và lên kế hoạch đột nhập.

Nguy cơ không chỉ dừng lại ở đó. Trên các nền tảng như Telegram, thông tin cá nhân từ số căn cước công dân đến vị trí điện thoại theo thời gian thực đều có thể bị rao bán. "Nếu dữ liệu cá nhân không được bảo vệ, chúng ta sẽ trở thành đối tượng có nguy cơ bị xâm hại", ông Quân nhấn mạnh.

Với ngành tài chính, bảo hiểm, vị chuyên gia cho rằng, dữ liệu về tài sản rất nhạy cảm, buộc các tổ chức, doanh nghiệp phải có biện pháp bảo vệ dữ liệu khách hàng.

Việt Nam hiện đã có những giải pháp thiết thực, khi ban hành Nghị định 13 và sắp tới là Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ đầu năm 2026. Các chế tài được đưa ra có tính răn đe, với mức phạt có thể lên tới 5% doanh thu của năm liền kề.

Ông Quân cũng cảnh báo về một trách nhiệm mới mà các doanh nghiệp thường bỏ qua, đó là cần có một nhân sự, hoặc bộ phận chuyên trách bảo vệ dữ liệu (DPO - Data Protection Officer).

Ông chia sẻ, một công ty tại châu Âu đã bị phạt 30.000USD chỉ vì chưa có nhân sự DPO. Con số tuy nhỏ so với các án phạt, nhưng nó cho thấy các nhà làm luật đang ngày càng chú trọng đến câu chuyện dữ liệu cá nhân.

Doanh nghiệp cần chiến lược chủ động

Nhưng thách thức không chỉ nằm ở việc tuân thủ luật pháp trong nước. Khi dữ liệu trở thành dòng chảy xuyên biên giới, các doanh nghiệp Việt Nam còn phải đối mặt với một hệ thống pháp lý phức tạp và phân mảnh hơn rất nhiều.

"Khoảng 10 năm trước, dữ liệu được chảy xuyên suốt từ quốc gia này sang quốc gia khác", bà Phụng Vương, Giám đốc bảo vệ dữ liệu toàn cầu của Vinfast chia sẻ. "Nhưng những năm gần đây, khi khái niệm về chủ quyền dữ liệu ra đời, đã có một sự phân mảnh rất sâu sắc về cách các quốc gia ứng xử với dữ liệu của công dân họ".

Theo bà Phụng, các Chính phủ thường sử dụng ba công cụ để kiểm soát dòng chảy này: yêu cầu phải có sự hiện diện thương mại tại quốc gia đó, các quy định kỹ thuật về nơi đặt máy chủ, và phân loại dữ liệu để xác định loại nào bắt buộc phải lưu trữ nội địa.

Điều này tạo ra những thách thức rất cụ thể. Bà Phụng kể lại một trải nghiệm thực tế khi xem xét hợp đồng với các nhà thầu quốc tế: một số nhà thầu lớn cung cấp giải pháp CRM có điều khoản rằng, nếu luật Việt Nam yêu cầu lưu trữ dữ liệu tại Việt Nam, họ có quyền chấm dứt hợp đồng trong 30 ngày mà không cần bồi thường.

Bà gọi đây là một rủi ro lớn cho các doanh nghiệp, nếu phụ thuộc vào giải pháp công nghệ toàn cầu, nhưng cũng mở ra cơ hội cho các nhà cung cấp dịch vụ nội địa.

Trước thực trạng này, lãnh đạo Vinfast cho rằng, thay vì chạy theo từng luật riêng, doanh nghiệp cần xây dựng một nền tảng quản trị rủi ro chung dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế. Nền tảng này sau đó có thể được điều chỉnh linh hoạt để phù hợp với quy định của từng nơi.

Quan trọng hơn, cần chuyển từ tư duy "tuân thủ bị động" sang "thiết kế chủ động". Cụ thể là đưa yếu tố bảo mật và quyền riêng tư vào ngay từ khi phát triển sản phẩm. Điều này giúp doanh nghiệp lường trước các rủi ro như bị tấn công mạng, hoặc phải đáp ứng yêu cầu xóa dữ liệu của người dùng.

Bằng cách này, doanh nghiệp sẽ xây dựng được sản phẩm vững chắc ngay từ đầu, tránh phải sửa chữa tốn kém sau này và biến dữ liệu từ "gánh nặng pháp lý" trở thành một tài sản thực sự.

Không ai có thể giỏi tất cả

Khi các yêu cầu về pháp lý và bảo mật ngày càng phức tạp, việc xây dựng và vận hành một hạ tầng công nghệ thông tin hiện đại trở thành một bài toán khó.

Ông Trần Anh Nhân, Giám đốc kỹ thuật của VNG Cloud cho rằng, câu trả lời nằm ở một tư duy đơn giản là không ai có thể giỏi tất cả.

"Các doanh nghiệp dù giỏi cũng không thể nào có đầy đủ nhân lực và kinh nghiệm để xây dựng từ đầu đến cuối", ông Nhân nhận định. "Doanh nghiệp có thể có tiền, nhưng việc đầu tư về con người cũng như kinh nghiệm vận hành là chuyện rất khó".

Ông chỉ ra một thực tế phổ biến, các hệ thống công nghệ được xây dựng từ 10 năm trước thường gặp vấn đề khi có sự cố, bởi những nhân sự xây dựng hệ thống từ thời đó không còn làm việc nữa.

Điều này này xuất phát từ quá trình chuyển giao kiến thức bị đứt gãy, các chuyên gia cứ "rơi rụng” và năng lực vận hành của doanh nghiệp cũng suy giảm theo.

Vì vậy, đại diện VNG đề xuất: "Doanh nghiệp nào thì tập trung vào năng lực cốt lõi của doanh nghiệp đó. Đối với các công ty tài chính, đó là các nghiệp vụ về chứng khoán, bảo hiểm. Bởi người dùng không quan tâm chuyện server hay cloud, họ chỉ quan tâm ứng dụng có chạy tốt không, dữ liệu có được bảo vệ không".

Thay vì tự mình xây dựng tất cả, ông cho rằng, doanh nghiệp có thể áp dụng mô hình "Hybrid Cloud". Theo đó, những hệ thống trọng yếu như "lõi" chứng khoán hay ngân hàng sẽ được đặt tại trung tâm dữ liệu riêng của doanh nghiệp để đảm bảo tuân thủ quy định và khả năng kết nối trực tiếp với các sàn giao dịch.

Còn lại, các hệ thống vệ tinh xung quanh nên tận dụng công nghệ và chuyên môn của các nhà cung cấp dịch vụ đám mây.

Mô hình trên đang được các nhà cung cấp công nghệ như GreenNode đi tiên phong. Với lợi thế là đối tác của Nvidia, GreenNode đang xây dựng một hệ sinh thái AI toàn diện giúp ngành tài chính biến dữ liệu thành lợi thế cạnh tranh.

Các giải pháp này trải dài từ việc tự động hóa xử lý chứng từ (IDP), phân tích kho dữ liệu khổng lồ để đưa ra quyết định kinh doanh (Data Bloom), cho đến việc cung cấp nền tảng cho phép doanh nghiệp tự xây dựng các ứng dụng AI riêng.

Đặc biệt, mô hình ngôn ngữ lớn "Make in Vietnam" GreenMind LLM, được huấn luyện chuyên sâu với dữ liệu tiếng Việt, có thể tạo ra các trợ lý ảo thông minh để phân tích và dự báo xu hướng đầu tư.

Ông Vũ Thanh Tùng, Giám đốc AI Cloud của GreenNode cho hay, mục tiêu của công ty là xây dựng một "nền tảng AI có chủ quyền" tại Việt Nam, vận hành trên hạ tầng trong nước để giúp doanh nghiệp chủ động, không phụ thuộc vào các nền tảng nước ngoài.