Học gì từ cách Trung Quốc phát triển công nghiệp hỗ trợ?

Qua từng thời kỳ, mục tiêu phát triển khoa học - công nghệ trong nước luôn được Trung Quốc nhấn mạnh, ưu tiên và nhất quán thực hiện thông qua các chính sách của nhà nước.

Ngay từ năm 1963, hiện đại hoá công nghệ đã được đưa ra là một trong "Bốn hiện đại hoá" do Thủ tướng đầu tiên của Trung Quốc đề xuất trong bản kế hoạch cải cách và phát triển kinh tế. Mục tiêu này sau đó tiếp tục được nhấn mạnh tại Hội nghị Trung ương 3 khóa XI của Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 1978, khẳng định việc tiếp thu công nghệ và máy móc tiên tiến đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế Trung Quốc, và các kế hoạch phát triển kinh tế 5 năm của Trung Quốc.

Một số quy định nổi bật trong chính sách thu hút FDI của Trung Quốc bao gồm việc liên doanh với doanh nghiệp nội và nâng cao tỷ lệ nội địa hóa. Trong quá khứ, giải pháp này đã từng giúp các doanh nghiệp nội địa Trung Quốc, nhất là trong lĩnh vực ô tô, tăng tốc quá trình học hỏi, tham gia sâu vào chuỗi cung ứng của các thương hiệu toàn cầu.

Tuy nhiên, theo TS. Cấn Văn Lực và nhóm nghiên cứu BIDV, giải pháp này cũng gây ra nhiều tranh cãi về việc “ép buộc chuyển giao công nghệ”. Mỹ và châu Âu đã cáo buộc một số điều khoản của Trung Quốc.

Cụ thể, điều 43 của Quy định về doanh nghiệp liên doanh giữa Trung Quốc và doanh nghiệp nước ngoài giới hạn thời gian bảo hộ công nghệ chuyển giao tối đa 10 năm và cho phép phía liên doanh Trung Quốc tiếp tục sử dụng công nghệ sau khi hợp đồng chuyển giao hết hạn. Đồng thời, Điều 7, 11, 26 và 27 của quy định này yêu cầu thông tin về công nghệ chuyển giao phải được nộp cho cơ quan Trung Quốc trong quá trình xin phê duyệt hành chính về FDI.

Bên cạnh đó là một số điều khoản trong Quy định về quản lý xuất nhập khẩu công nghệ quy định chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ nước ngoài phải bồi thường cho bên nhận chuyển giao Trung Quốc đối với mọi trách nhiệm pháp lý phát sinh từ việc sử dụng công nghệ được chuyển giao, và trao cho phía Trung Quốc quyền cải tiến công nghệ nhập khẩu rồi tiếp tục sử dụng công nghệ đã được cải tiến đó.

Trong bối cảnh đó, năm 2019, Trung Quốc đã ban hành Luật đầu tư nước ngoài mới theo hướng “Nhà nước khuyến khích hợp tác công nghệ trong quá trình đầu tư nước ngoài trên cơ sở tự nguyện và theo các điều kiện thương mại. Các điều khoản và điều kiện của sự hợp tác này phải được xác định thông qua thương lượng dựa trên nguyên tắc bình đẳng và công bằng. Cơ quan quản lý và nhân viên của họ không được cưỡng ép chuyển giao công nghệ thông qua biện pháp hành chính”.

Điều 22 của Luật nêu rõ: “Chính phủ bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của nhà đầu tư và các công ty nước ngoài. Các tổ chức Trung Quốc không được sử dụng biện pháp hành chính để bắt buộc chuyển giao công nghệ ”.

Đồng thời, các biện pháp mang tính ép buộc này thường bị các tổ chức quốc tế như WTO kiểm tra rất kỹ. Do đó, theo ông Lực, việc triển khai giải pháp này trên thực tế hiện nay cần nghiên cứu kỹ để không vi phạm quy định của WTO khi Việt Nam là một thành viên.

Ví dụ, nếu một quốc gia yêu cầu một công ty nước ngoài phải mua 70% nguyên liệu từ các nhà cung cấp trong nước thì đã vi phạm Hiệp định TRIMs của WTO, vì TRIMs quy định không bắt buộc tỷ lệ nội địa hóa, không phân biệt đối xử…

Thay vào đó, ông Lực cho rằng, có thể sử dụng các gói ưu đãi đối với nhà đầu tư FDI kèm điều kiện, không phân biệt nguồn gốc linh kiện để hướng đến mục tiêu gia tăng sự tham gia của doanh nghiệp nội cũng như tỷ lệ nội địa hóa một cách tự nguyện/khuyến khích, mà không phải ép buộc.

Một quy định nổi bật khác trong chính sách thu hút FDI của Trung Quốc là đỡ đầu về công nghệ kết hợp cụm ngành. Khu công viên khoa học - công nghệ Tân Trúc (từ 1980) của Đài Loan đóng vai trò là bệ phóng R&D ứng dụng, ươm tạo, chuẩn hóa quy trình, giúp các doanh nghiệp nội nhanh đạt chuẩn của các tập đoàn đa quốc gia.

Theo ông Lực, Việt Nam có thể học hỏi từ mô hình này với việc kết hợp các trường đại học, viện nghiên cứu với doanh nghiệp tập trung tại một khu vực, tạo liên kết thực dụng từ R&D đến sản xuất, giống như cụm công nghệ cao ở Thung lũng Silicon (Mỹ).

Trung Quốc cũng cung cấp các hỗ trợ cho doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia chuỗi cung ứng. Điều 35 Luật thúc đẩy doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2002 của Trung Quốc quy định cơ quan liên quan thuộc chính phủ có trách nhiệm cung cấp các thông tin hướng dẫn và hỗ trợ cần thiết cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong việc xuất khẩu các mặt hàng, đồng thời đảm bảo doanh nghiệp nhỏ và vừa được tiếp cận với các khoản vay tín dụng ưu đãi.

Ngoài ra, Trung Quốc cũng ban hành chính sách công nghiệp tổng thể với kế hoạch Made in China 2025 vào năm 2015. Theo đó, mục tiêu tổng thể đến năm 2020, Trung Quốc tiếp tục củng cố vị thế là nước lớn về sản xuất, đồng thời làm chủ một số công nghệ cốt lõi, đạt được tiến bộ lớn trong số hoá ngành sản xuất. Đến năm 2025, nâng cao toàn diện chất lượng ngành sản xuất và nâng cấp mạnh mẽ trình độ số hoá, tích hợp công nghệ trong ngành sản xuất.

Đến năm 2035, Trung Quốc đặt mục tiêu phải đưa ngành sản xuất vươn lên gia nhập nhóm trung bình khá của các cường quốc sản xuất trên thế giới.

7 trụ cột chính sách phát triển ngành sản xuất của Trung Quốc

Bảy trụ cột chính sách đã được đưa ra. Một là, tăng cường đổi mới sáng tạo, trong đó doanh nghiệp là chủ thể, định hướng theo thị trường, có sự tham gia, hỗ trợ của Chính phủ, các viện nghiên cứu, trường đại học và người tiêu dùng; tăng cường nghiên cứu các công nghệ cốt lõi, đẩy nhanh công nghiệp hoá các thành quả khoa học - công nghệ; phân bổ các nguồn lực xoay quanh chuỗi đổi mới.

Hai là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, tin học vào ngành công nghiệp, theo đó, lấy sản xuất thông minh là mục tiêu chính; nghiên cứu và xây dựng chiến lược sản xuất thông minh, xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn quản lý cho sản xuất thông minh; tăng cường nghiên cứu các thiết bị, máy móc, robot công nghiệp, dây chuyền thông minh giúp tăng tự động hoá; thí điểm xây dựng nhà máy thông minh trong các lĩnh vực trọng điểm; xây dựng đảm bảo hệ thống hạ tầng internet đáp ứng nhu cầu phát triển.

Ba là, tăng cường năng lực ngành công nghiệp hỗ trợ với “bốn yếu tố cơ bản” gồm linh kiện, vật liệu cơ bản, kỹ thuật cơ bản và công nghệ cơ bản. Trung Quốc xác định đây là điểm mấu chốt trong phát triển ngành công nghiệp sản xuất. Theo đó, thiết lập các hệ thống tiêu chuẩn và đo lường trong các lĩnh vực này; tập trung giải quyết các công nghệ nền tảng chung ảnh hưởng đến hiệu năng và độ ổn định của các linh kiện cơ bản lõi; hỗ trợ cho R&D công nghệ trong lĩnh vực “bốn yếu tố cơ bản”; định hướng quỹ đầu tư công nghiệp và quỹ đầu tư mạo hiểm rót vốn vào các dự án trọng điểm thuộc “bốn yếu tố cơ bản”; thúc đẩy sự hợp tác giữa doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ và doanh nghiệp sản xuất thành phẩm.

Bốn là, đẩy mạnh xây dựng thương hiệu, theo đó, kiểm soát chất lượng, hoàn thiện cơ chế quản lý chất lượng, củng cố nền tảng phát triển chất lượng, phấn đấu đạt bước tiến rõ rệt về chất lượng trong ngành sản xuất.

Năm là, đẩy mạnh sản xuất xanh, theo đó, nghiên cứu, phát triển công nghệ, kỹ thuật, thiết bị tiết kiệm năng lượng và bảo vệ môi trường tiên tiến; đẩy nhanh chuyển đổi xanh và nâng cấp ngành sản xuất.

Sáu là, đẩy mạnh điều chỉnh cơ cấu ngành sản xuất, theo đó, phát triển các ngành công nghiệp truyền thống theo hướng trung - cao cấp, giải quyết tình trạng dư thừa công suất, thúc đẩy phát triển phối hợp giữa doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ và vừa, đồng thời tiếp tục tối ưu hóa bố cục ngành sản xuất.

Bảy là, đẩy mạnh một số lĩnh vực trọng điểm bao gồm công nghệ thông tin thế hệ mới như chip, viễn thông, 5G, AI; công cụ và robot; hàng không vũ trụ; thiết bị, công nghệ hàng hải; thiết bị đường sắt; xe năng lượng mới và phương tiện thông minh; thiết bị điện năng; thiết bị cho nông nghiệp hiện đại; vật liệu mới; dược phẩm, sinh học và thiết bị y tế.