'Hồi tố giá FIT': EVN cầu cứu Bộ Công thương

Rủi ro khiếu kiện quốc tế từ việc 'hồi tố giá FIT'

Ba tháng sau khi đề xuất cách xử lý các dự án điện tái tạo hưởng giá FIT khi chưa đủ điều kiện, bằng cách áp dụng thời điểm để xác định lại giá bán điện trong hợp đồng mua bán điện theo thời điểm có văn bản thông báo kết quả nghiệm thu và tạm thanh toán từ tháng 1/2025 đến nay, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho biết, không có đủ thông tin để đánh giá tác động tổng thể của phương án trên đối với đến kinh tế - xã hội cũng như ảnh hưởng môi trường đầu tư.

Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, Tổng giám đốc EVN, do đây là vấn đề vĩ mô, cần có hỗ trợ đánh giá từ các cấp quản lý nhà nước cao hơn.

Đặc biệt, các chủ đầu tư đều bảo lưu quyền khiếu nại trong trường hợp EVN thực hiện tạm thanh toán. Từ đây, rủi ro về khiếu kiện, tranh chấp bao gồm cả khiến kiện quốc tế hoàn toàn có thể xảy ra ở quy mô lớn.

Trước tình hình này, EVN kiến nghị Bộ Công thương phối hợp các bộ liên quan đánh giá tổng thể về tác động về kinh tế - xã hội, rủi ro khiếu kiện trong nước và quốc tế, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư đối với phương án do EVN đề xuất. Từ đó, quyết định phương án tối ưu để tập đoàn thực hiện.

Đối với 39 nhà máy/phần nhà máy mà các chủ đầu tư đã đề nghị cơ quan quản lý nhà nước kiểm tra và chấp thuận kết quả nghiệm thu trước ngày COD, EVN kiến nghị Bộ Công thương chỉ đạo rà soát, xác minh và hướng dẫn việc xử lý liên quan.

5 tháng trước, tại buổi làm việc giữa lãnh đạo Chính phủ, Bộ Công thương, EVN và các chủ đầu tư dự án năng lượng tái tạo, Bộ Công thương xác định, các dự án điện tái tạo hưởng giá FIT có vi phạm do không đáp ứng đủ điều kiện thì phải xác định lại giá mua điện theo quy định, thu hồi lại các khoản giá FIT ưu đãi đã được hưởng không đúng thông qua bù trừ thanh toán tiền mua điện – hay vẫn được gọi tắt là "hồi tố giá FIT'.

Tinh thần này, đã được khái quát hóa bằng Nghị quyết 233 do Chính phủ ban hành cùng thời gian. Tuy nhiên, việc thực hiện sau đó lại cho thấy nút thắt từ phía EVN.

Cụ thể, EVN cho biết, 39 nhà máy/phần nhà máy điện trong tổng số 159 trường hợp có văn bản chấp thuận kết quả nghiệm thu sau ngày COD) đã báo cáo đề nghị cơ quan quản lý nhà nước kiểm tra công tác nghiệm thu trước ngày COD. Trong đó, 21 trường hợp gửi văn bản chính thức đến Công ty Mua bán điện - EPTC kèm tài liệu qua đường văn thư và 18 trường hợp gửi tài liệu đến EPTC qua email, zalo.

Tuy nhiên EVN khẳng định không có điều kiện để xác minh tính chính xác của các thông tin trên do tập đoàn không phải là đơn vị thụ lý các văn bản của chủ đầu tư tại thời điểm đề xuất/báo cáo cơ quan quản lý nhà nước đề nghị kiểm tra công tác nghiệm thu.

Điểm nhanh trong số 39 dự án/phần dự án này, ghi nhận một số trường hợp điện gió đáng chú ý như Ea Nam tại Ninh Thuận; Tài Tâm, Ia Le 1, Ia Pech tại Gia Lai; trang trại điện gió BT1 tại Quảng Bình... cũng như nhiều dự án điện mặt trời như TTC Đức Huệ 1, Phong Điền, TTC Hàm Phú 1, Solar Park.

Hiện tại, ghi nhận 69 nhà máy điện có nhà đầu tư nước ngoài tham gia, trong đó 27 nhà máy 100% vốn đầu tư nước ngoài. EVN thông tin, 32 nhà máy điện có nhà đầu tư nước ngoài tham gia (5 nhà máy có công ty mẹ có vốn nước ngoài) tham gia ký hợp đồng mua bán điện (PPA) lần đầu.

Đáng chú ý, số lượng nhà máy mang dòng vốn từ Thái Lan lên tới 25 trường hợp, trong đó 7 nhà máy góp mặt từ thời điểm ký PPA chính thức đầu tiên.

Nhà đầu tư muốn được đối xử công bằng

Cho tới nay, phản ứng của các chủ đầu tư dự án điện tái tạo về phương cách tháo gỡ, xử lý theo Nghị quyết 233 của Chính phủ nói chung và khả năng chỉ được EVN tạm thanh toán tiền điện từ tháng 1/2025 tới nay cơ bản đều gay gắt.

Thứ nhất, nhiều nhà đầu tư cho rằng, tại thời điểm các dự án được công nhận ngày vận hành thương mại (COD), các quy định hiện hành không yêu cầu văn bản chấp thuận kết quả nghiệm thu (KQNT) của cơ quan nhà nước (CQNN) có thẩm quyền là điều kiện để được COD.

Thừa nhận việc chưa có văn bản chấp thuận KQNT là vi phạm pháp luật về xây dựng, nhà đầu tư cho biết đã khắc phục và chịu phạt vi phạm hành chính. Tuy nhiên, các chủ đầu tư nhấn mạnh, hiện chưa có bất kỳ quy định/kết luận của cơ quan quản lý nhà nước về việc không có văn chấp thuận KQNT tại thời điểm COD là không được hưởng giá FIT theo quy định và phải điều chỉnh giá điện.

"Nghị quyết số 233/NQ-CP ngày 10/12/2024 của Chính phủ và Báo cáo số 321/BCBCT ngày 12/12/2024 của Bộ Công thương không phải là văn bản pháp quy và không thể lấy làm căn cứ để thực hiện", EVN trích dẫn ý kiến của tập thể các nhà đầu tư và cho biết tiếp tục nhận được nhiều kiến nghị của các chủ đầu tư, tổ chức tài chính và các hiệp hội gửi EVN, Chính phủ và Bộ Công thương liên quan đến cơ sở pháp lý này.

Trong số các bên gửi kiến nghị nêu trên, ghi nhận góp mặt của ADB, thư của 28 nhà đầu tư trong và ngoài nước, Đại sứ quán Hàn Quốc, Hiệp hội doanh nghiệp Hàn Quốc (KOCHAM), Tập đoàn Sembcorp (Singapore), Hiệp hội doanh nghiệp Thái Lan (ThaiCham).

Vấn đề thứ hai là đối xử công bằng minh bạch giữa các dự án điện. EVN cho biết, các chủ đầu tư yêu cầu minh bạch hóa thông tin đối với các dự án nguồn/lưới điện do EVN là chủ đầu tư và các loại hình nhà máy điện khác về ngày chủ đầu tư nhận được văn bản chấp thuận kết quả nghiệm thu và ngày được công nhận vận hành chính thức/vận hành thương mại.

“Các chủ đầu tư có đủ thông tin và khẳng định rằng nhiều dự án nguồn điện truyền thống không thực hiện đủ việc kiểm tra công tác nghiệm thu trước ngày COD và bày tỏ quan ngại về việc bị đối xử không công bằng và khắt khe so với các dự án điện nguồn truyền thống khác”, Tổng giám đốc EVN lưu ý.

Hệ lụy nhãn tiền

Một phần nguyên nhân dẫn tới khả năng khiếu kiện quốc tế ở diện rộng, là tác động có thể xảy đến với loạt dự án điện tái tạo liên quan ở cả góc độ tài chính lẫn môi trường đầu tư.

Theo đó, các chủ đầu tư đều sử dụng vốn vay ngân hàng, bao gồm cả ngân hàng trong nước và nước ngoài. Việc tạm thanh toán, giảm doanh thu (theo phương án của EVN) sẽ ảnh hưởng lớn tới tài chính dự án và dẫn đến vi phạm cam kết thanh toán nợ với ngân hàng cũng như cam kết với cổ đông, các nhà thầu.

Thậm chí, nhà đầu tư cảnh báo nguy cơ ngân hàng thu hồi vốn là không thể tránh khỏi và chủ đầu tư mất toàn bộ vốn chủ sở hữu và rơi vào phá sản. Không chỉ vậy, các chủ đầu tư là các công ty cổ phần, niêm yết trên sàn chứng khoán sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng đến giá trị vốn hóa thị trường và uy tín.

"Nếu sự việc này tiếp tục hoặc xấu đi, nó có thể đe dọa sự ổn định của thị trường tài chính trong nước và làm suy giảm niềm tin vào khung pháp lý của Việt Nam", EVN báo cáo Bộ Công thương về ý kiến của nhà đầu tư.

Tiếp theo, trong trường hợp EVN tạm thanh toán như phương án đề xuất, chủ đầu tư vẫn phát hành hoá đơn nhưng không nhận đủ doanh thu – dù vẫn phải hoàn thành nghĩa vụ nộp thuế cho nhà nước đầy đủ. Hệ quả, phần doanh thu còn lại sẽ không đủ chi phí để vận hành, bảo trì nhà máy, dẫn đến nguy cơ nhà máy ngừng vận hành.

Về bài toán tài chính, với giá điện đang được thanh toán tại PPA như hiện tại, chủ đầu tư cần khoảng 10 năm để hoàn vốn. Trong khi đó, nếu thực hiện tạm thanh toán, thời gian hoàn vốn dự kiến sẽ là 20 năm.

Trường hợp thanh toán giá tạm/hồi tố giá điện ảnh hưởng rất lớn đến niềm tin, sự tin tưởng của nhà đầu tư vào hệ thống pháp lý, đi ngược lại các cam kết của Việt Nam theo các hiệp định bảo hộ đầu tư quốc tế.

Các nhà đầu tư đều lo ngại về việc EVN/EPTC đơn phương tiến hành thanh toán giá tạm theo giá điện điều chỉnh sẽ làm cho dự án không đủ trang trải chi phí vận hành, hoàn thành các nghĩa vụ với ngân hàng và sửa chữa bảo dường nhà máy theo đúng quy định và thời gian.

Việc này sẽ có thể dẫn đến việc bất khả kháng là các nhà máy điện sẽ có thể phải ngừng phát điện lên lưới điện Quốc gia, ảnh hưởng nghiêm trọng tới an ninh cung ứng điện của năm 2025 và các năm tiếp theo.

Trong trường hợp giảm niềm tin vào môi trường đầu tư ổn định trong lĩnh vực năng lượng, các nhà đầu tư nước ngoài cũng như các nhà cung cấp vốn sẽ chuyển hướng đầu tư sang các nước trong khu vực và mục tiêu phát triển nguồn điện theo Quy hoạch điện VIII có nguy cơ không đạt được mục tiêu.

(Trích văn bản báo cáo của EVN gửi Bộ Công thương)