Lãnh đạo A05: Lừa đảo trên mạng đều dùng sàn tài sản số rửa tiền

Rủi ro từ khoảng trống pháp lý

Tại đối thoại "Thí điểm sàn giao dịch tài sản số: Cơ chế giám sát, năng lực vận hành và chuẩn mực đầu tư", Đại tá Hoàng Ngọc Bách, Trưởng phòng 4, Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an, nhớ lại những ngày đầu khi Bitcoin mới xuất hiện tại Việt Nam vào khoảng năm 2009 - 2010.

Ông cho biết, khái niệm tài sản số, tài sản mã hóa khi đó vẫn còn xa lạ, chủ yếu được truyền tai nhau như một "trò chơi" may rủi hơn là một kênh đầu tư tài chính.

"Lúc đó bản thân tôi khi nghe thấy các sản phẩm này cảm thấy rất lạ, chẳng thể biết đó là loại hình gì, hình thù trông như thế nào", ông Bách chia sẻ. Nhưng sau gần 20 năm, thứ "lạ lẫm" ấy đã bắt đầu thành hình.

Theo số liệu thống kê không chính thức mà lãnh đạo A05 đưa ra, hiện có khoảng 20 triệu người Việt Nam đang sở hữu tài sản số, tương đương một phần năm dân số. Việt Nam hiện cũng đứng thứ năm thế giới về mức độ phổ biến của loại tài sản này.

Dù số lượng người sở hữu tài sản số bùng nổ, nhưng hành lang pháp lý cho thị trường này vẫn còn những "khoảng trống". Ông Bách thừa nhận, dù thị trường đã được hình thành từ lâu, nhưng đến nay Việt Nam mới bắt đầu chính thức có những quy định pháp luật rõ ràng hơn, như Luật Công nghiệp công nghệ số hay Nghị quyết 05.

Khoảng trống này vô tình trở thành nơi "trú ẩn" cho tội phạm. Qua thực tế đấu tranh, lãnh đạo A05 chỉ ra một thực tế, là hầu hết các vụ lừa đảo, chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng hiện nay đều kết thúc bằng việc đối tượng sử dụng các sàn giao dịch tài sản số để "rửa tiền", hoặc chuyển tiền ra ngoài lãnh thổ Việt Nam.

Câu chuyện không chỉ dừng lại ở việc tội phạm mạng hoành hành, mà cơ quan công an còn đối mặt với những khó khăn trong quá trình thực thi pháp luật. Ông Bách đặt vấn đề: "Bây giờ chúng ta bắt đầu có luật rồi, nhưng quy trình xử lý những dòng tiền này như thế nào cũng là vướng mắc phải tiếp tục kiện toàn".

Theo lãnh đạo A05, việc thu giữ tài sản số, tài sản mã hóa từ các đối tượng vi phạm cũng là một bài toán cần được giải quyết. Các đối tượng sau khi chiếm đoạt tài sản của người dân sẽ nhanh chóng đẩy tiền lên các sàn giao dịch, biến "tiền bẩn" thành tài sản số rồi tẩu tán ra nước ngoài. Điều này khiến quá trình truy tìm, xác minh dấu vết tội phạm của cơ quan điều tra gặp nhiều khó khăn.

Bên cạnh đó, ông Bách cũng đề cập đến việc các đối tượng lừa đảo thường xuyên lập ra các sàn giao dịch giả mạo, dùng lợi nhuận ảo để lôi kéo người đầu tư. Do tính ẩn danh trên không gian mạng rất cao, khi sàn "sập" hoặc đối tượng biến mất, người dân gần như không có đủ pháp lý nào để đòi lại tiền của mình.

Sàn tài sản số cần làm đúng ngay từ đầu

Không chỉ là câu chuyện thiệt hại với nhà đầu tư, một trong những vấn đề khiến lãnh đạo A05 lo ngại nhất là tình trạng "chảy máu" dữ liệu cá nhân thông qua các sàn giao dịch tài sản số, tài sản mã hóa nước ngoài.

Theo ông, để tham gia các sàn này, công dân Việt Nam bắt buộc phải thực hiện quy trình xác thực danh tính bằng cách cung cấp ảnh chụp căn cước công dân, số điện thoại, địa chỉ email và cả thông tin tài khoản ngân hàng.

Khi các sàn này đặt máy chủ ở nước ngoài và không chịu sự quản lý của pháp luật Việt Nam, toàn bộ kho dữ liệu của hàng triệu người dân có nguy cơ bị lộ lọt. "Cuối cùng quay lại câu chuyện là các đối tượng tội phạm có được dữ liệu cá nhân", ông nói.

Từ những dữ liệu này, tội phạm có thể giả lập căn cước công dân, sử dụng hình ảnh và thông tin của người dân để vượt qua quy trình xác thực online (KYC) của các dịch vụ tài chính khác, mở tài khoản ngân hàng phục vụ các hành vi vi phạm pháp luật.

Lãnh đạo A05 gọi đây là một "vòng lặp" tội phạm nguy hiểm mà khởi đầu chính là từ những sơ hở trong việc quản lý tài sản số, tài sản mã hóa.

Do đó, ông cho rằng, việc xây dựng các sàn giao dịch chính thống, đặt dưới sự quản lý của nhà nước là một yêu cầu cấp thiết. Bởi nếu có sàn tài sản số hợp pháp, mọi giao dịch sẽ trở nên minh bạch như thị trường chứng khoán hiện nay, việc truy tìm và xử lý tội phạm sẽ dễ dàng hơn rất nhiều.

Để giải quyết tận gốc vấn đề, Đại tá Hoàng Ngọc Bách khẳng định cần phải "làm tốt ngay từ ban đầu, đúng ngay từ ban đầu". Điều này bao gồm việc trang bị kiến thức cho nhà đầu tư, bởi thực tế rất nhiều người trong số 20 triệu nhà đầu tư tại Việt Nam chưa từng qua một trường lớp, hay khóa huấn luyện bài bản.

Ông tin rằng, lỗ hổng kiến thức chính là nơi tội phạm lừa đảo khai thác mạnh nhất. Vì vậy, các sàn giao dịch nếu được cấp phép trong tương lai phải có trách nhiệm huấn luyện, bồi dưỡng kiến thức và nâng cao khả năng nhận thức rủi ro cho nhà đầu tư.

Về phía các cơ quan quản lý nhà nước, ông Bách kiến nghị cần sớm hoàn thiện các văn bản dưới luật, đặc biệt là các nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tài sản mã hóa.

Quan điểm của lãnh đạo A05 là phải có chế tài đủ mạnh, thậm chí là tịch thu tài sản vi phạm, tước giấy phép kinh doanh, hoặc cấm tham gia đầu tư đối với các cá nhân, tổ chức vi phạm. Đồng thời cần xác minh kỹ nguồn tiền đầu tư để đảm bảo dòng vốn đổ vào thị trường này là hợp pháp.