Những mảng tối của thị trường sơn

Từ nỗi lo sơn giả, sơn kém chất lượng

Trong kỳ trước, TheLEADER đã phản ánh câu chuyện “ma trận thị trường sơn phủ" với hàng trăm thương hiệu, hàng ngàn đại lý và hàng nghìn nhãn hàng từ các "ông lớn" Nippon, 4 Oranges, ICI, Juton, Levis, Expo, sơn Đông Á, đến các nhãn "sơn cỏ".

Tuy nhiên, điều mà người tiêu dùng băn khoăn là luôn phải tự mày mò trong “ma trận” giá cả cũng như chất lượng của các nhãn hàng. Người tiêu dùng chủ yếu dùng kinh nghiệm hoặc tin đại lý là chính, còn đại lý thì đa số, cứ công ty nào chiết khấu cao là chấp thuận bán hàng.

Tình trạng chạy đua chiết khấu, có những loại sơn chào nhà thầu mức chiết khấu lên tới 50 - 55%. Theo một số chuyên gia trong ngành “với mức chiết khấu này thì hầu hết đều là sơn nhái nhãn mác từ các cơ sở sản xuất thủ công trà trộn vào” và người dùng các loại sơn này có thể bị nhiễm chì và thủy ngân, là hai chất cực độc đối với sức khỏe con người và môi trường.

Mặt khác, tình trạng sơn giả, kém chất lượng tràn lan trên thị trường cũng là một thực trạng đáng báo động. Nhiều vụ việc sản xuất, buôn bán sơn giả trên thị trường cũng đã bị cơ quan điều tra triệt phá, truy tố. Tuy vậy, mặc dù biết nhưng rất ít doanh nghiệp kể cả các hãng sơn nước ngoài dám "lớn tiếng công khai", thường chỉ âm thầm trình báo với cơ quan quản lý thị trường hoặc cơ quan công an. Một nguyên nhân quan trọng được chỉ ra là nỗi sợ bị người tiêu dùng tẩy chay vì sợ mua trúng đồ giả. Nếu lộ tin, doanh nghiệp, đại lý rất khó thuyết phục người tiêu dùng.

“Người thì khuyên nên dùng sơn Kova, người lại bảo xài Jotun hoặc Spec tốt hơn vì nổi tiếng, có người lại giới thiệu những hãng sơn nghe rất lạ như Vilaza, Sunvic, Kansai paint. Cuối cùng, tôi chọn cách làm của một nhà thầu là chọn dùng một hãng sơn ngoại cho cả bên trong và bên ngoài. Nhân công và vật tư do nhà thầu lo hết, tôi chỉ việc trả tiền 90.000 đồng/m2. Tuy nhiên, mới chỉ qua một mùa mưa, tường nhà tôi đã bị phai màu và bị nấm, mốc”, chị Thục Anh, nhà ở Đại Mỗ, Hà Nội chia sẻ một trải nghiệm cho lần sơn nhà cách đây tròn một năm.

Theo các chuyên gia, việc hàng giả lộng hành trên thị trường sơn không chỉ “móc ví” người tiêu dùng mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến thương hiệu và uy tín của các hãng sơn. Tuy vậy, vấn đề lớn nhất là rất ít các hãng sơn lên tiếng về vấn đề sơn “giả”, sơn “kém chất lượng”. Theo lý giải của nhiều người là bởi trong khi cơ chế quản lý thị trường chưa chặt thì nói ra điều này rất có thể sẽ khiến doanh số sụt giảm khi người tiêu dùng “xé vé đồng hạng cả thật lẫn giả”.

Tuy nhiên, ở một góc độ khác, có một lý do “tế nhị” hơn trong ngành được các nhà thầu chia sẻ là bản thân chính nhiều hãng sơn cũng đang "mập mờ" với câu chuyện về chế độ bảo hành hậu mãi, dẫn tới việc họ cũng không quá làm mạnh với việc chống sơn “giả”, sơn “kém chất lượng”, chủ yếu đẩy trách nhiệm này cho cơ quan quản lý thị trường xử lý.

Ghi nhận của TheLEADER, ngay trên trang chủ của các hãng sơn lớn như Dulux, Nippon, Boss, 4Oranges, đều không có thông báo về các chế độ bảo hành sản phẩm. Việc tìm hiểu về chế độ bảo hành chủ yếu qua website của các kênh trung gian, đại lý bán hàng sơn.

Trong khi đó, liên hệ với số hotline của một số hãng sơn lớn và ghi nhận được các yêu cầu về bảo hành rất “ngặt nghèo” của các hãng. Chẳng hạn như với các sản phẩm của 4 Oranges, khách hàng phải thi công đúng quy trình của hãng (dùng sơn bột chét, sau đó dùng sơn lót và cuối cùng mới dùng sơn phủ) thì được bảo hành trong 1 năm.

Còn sơn Nippon lại phân hạng bảo hành theo các cấp độ khác nhau, từ sơn cao cấp, trung cấp và bình dân có thời gian bảo hành lần lượt là 5 năm - 3 năm - 2 năm, nhưng vấn đề để được bảo hành, khi mua sơn, khách hàng cần yêu cầu đại lý làm thư bảo lãnh sản phẩm.

Trong khi đó, hãng Dulux lại không hề có chế độ bảo hành cho sản phẩm. Theo bộ phận chăm sóc khách hàng của hãng này, công ty không có chính sách bảo hành cho sản phẩm sơn, vì nó còn phụ thuộc vào các yếu tố như độ ẩm, công tác thi công,…nhưng thông tin từ đại lý hãng sơn cũng thông báo trong 5 năm chỉ cần nhận được thông báo sự cố, công ty Dulux sẽ cho bộ phận giám sát chất lượng KCS (đây cũng là bộ phận bảo vệ thương hiệu, chống hàng giả, hàng kém chất lượng) về thẩm định nguyên do, khắc phục sự cố, điều tra nơi cung cấp sơn Dulux

Đến nỗi lo gắn mác sơn “xanh”, sơn "sinh thái"

Không chỉ sơn “giả”, sơn “kém chất lượng” tràn lan trên thị trường, một vấn đề lớn với ngành sơn hiện nay là tình trạng mập mờ trong câu chuyện gắn mác “xanh, sinh thái”.

Chỉ cần dạo quanh một vòng các đại lý sơn hay trung tâm vật liệu xây dựng, người tiêu dùng dễ dàng bị choáng ngợp bởi một "rừng" nhãn mác "eco", "green", "natural" xuất hiện dày đặc trên bao bì, đi kèm với hình ảnh rừng rậm, mầm xanh hay những đứa trẻ vui đùa trong không gian thuần khiết.

Việc công trình xanh đang ngày càng được chú ý và có mức độ nhận biết, tầm ảnh hưởng lớn tới cộng đồng, và một trong những yếu tố tiên quyết, không thể thiếu khi phát triển công trình xanh, đó là phải gắn với các vật liệu xanh, thân thiện môi trường, đồng thời cũng thúc đẩy cho việc phát triển “sơn xanh”, “sơn sạch”, “sơn sinh học” hay “sơn sinh thái” của các nhà sản xuất sơn trên thị trường.

Tuy vậy, thực tế, không phải cứ gắn mác “eco”, “green” hay “natural” là đã trở thành sơn sinh thái.

Tại Việt Nam và khu vực, các quy chuẩn về sơn xanh hiện nay tập trung vào 3 yếu tố cốt lõi, bao gồm “hàm lượng VOC – Volatile Organic Compounds hay còn gọi là các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi”, “kim loại nặng (chì/thủy ngân)” và “chứng nhận nhãn sinh thái”.

Trước đây, do công nghệ sản xuất lạc hậu, trên thị trường đa phần là sơn hữu cơ hoặc có dung môi là hữu cơ, nhà sản xuất muốn giảm giá thành nguyên liệu để cạnh tranh nên sử dụng bột màu giá rẻ chứa hàm lượng kim loại nặng (như chì, thủy ngân, asen, cadimi…) cao. Dung môi trong sơn sẽ chứa vòng thơm dễ bay hơi như toluen, xylen… có mùi khó chịu, nguy cơ gây cháy nổ cao và có hại đến sức khỏe người dùng.

Tuy nhiên, trong khoảng 10 năm gần đây, sơn vô cơ (sơn hệ không dung môi hoặc sơn gốc nước) bắt đầu phát triển mạnh tại Việt Nam nhằm đáp ứng nhu cầu về vật liệu tiên tiến hiện đại, phát triển theo xu hướng chung của các nước phát triển trên thế giới. Với cam kết thành phần ít hoặc không chứa các hóa chất độc hại như chì, thủy ngân, hàm lượng VOC trong sơn ở mức thấp hoặc cực thấp. Nhờ đó, sơn không chỉ giảm mùi khó chịu mà còn an toàn cho sức khỏe của cả gia đình.

Tuy vậy, theo các quy chuẩn mới của Hội đồng Môi trường Singapore (SEC), UL Solutions (quốc tế), sơn sinh thái hiện nay không chỉ dừng lại ở hóa chất, mà còn phải đáp ứng khả năng tự làm sạch/kháng khuẩn (giảm việc sử dụng hóa chất tẩy rửa bề mặt), phản xạ nhiệt (giúp giảm nhiệt độ tòa nhà, tiết kiệm điện năng máy lạnh - trực tiếp đóng góp vào chỉ số ESG của doanh nghiệp) hay không chứa APEO (một chất hoạt động bề mặt gây rối loạn nội tiết, hiện đã bị cấm trong các dòng sơn cao cấp).

Thực tế cho thấy, không ít hãng lớn chỉ chạy chứng nhận sinh thái xanh cho những dòng dẫn của các thương hiệu này, chủ yếu sản xuất để cung cấp cho phân khúc khách hàng cao cấp như biệt thự, villa, chung cư cao cấp… bởi khách hàng ít và giá cả đắt đỏ.

Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp, sử dụng các logo tự thiết kế có hình lá phổi hoặc lá xanh kèm chữ "Eco" như một hình thức gắn mác sơn "xanh" mà không có mã số chứng nhận từ cơ quan chức năng. Chẳng hạn như Lado Eco Green hay Kokanic Eco Green mặc dù sử dụng các cụm từ “eco” trong tên thương hiệu như một cam kết về sự bền vững và an toàn tuyệt đối. Tuy nhiên, đối soát dữ liệu trên hệ thống công khai của Hội đồng Môi trường Singapore (SEC) lại không tìm thấy thông tin về thương hiệu này.

Nhiều thương hiệu sơn như Spentec, Galosi,… cũng từng bị báo chí phản ánh về việc sử dụng chứng nhận “Chỉ số nhãn xanh toàn cầu” – một chứng chỉ do các tổ chức tư nhân, thậm chí là doanh nghiệp truyền thông cấp. Các chứng nhận này có tên gọi và logo tương tự như những chứng nhận do cơ quan nhà nước cấp, được doanh nghiệp dùng để quảng cáo “thổi phồng” giá trị, gây nhiễu loạn thông tin, dễ gây nhầm lẫn và ảnh hưởng đến cạnh tranh lành mạnh.

Theo luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SBLAW, trên thực tế thị trường hiện nay, nhu cầu sơn sạch của người tiêu dùng rất lớn. Tuy nhiên, việc thiếu vắng bộ quy chuẩn cập nhật về sơn sạch, sơn sinh thái khiến khách hàng gần như “mù tịt” trong việc lựa chọn các loại sơn. Khi có nhu cầu họ tính toán khả năng kinh tế rồi gần như “khoán trắng” cho nhà thầu hoặc các thợ sơn tư vấn.

Tại các dự án bất động sản mà trong hợp đồng có điều khoản chủ đầu tư phải hoàn thiện công trình cũng thường quy định chi tiết mẫu mã, quy cách sơn mặt ngoài và nội thất căn hộ. Tuy nhiên, việc giám sát quá trình triển khai thi công hạng mục này gần như bị bỏ ngỏ. Nếu chủ đầu tư nào “tiết kiệm” là hoàn toàn có thể sử dụng các loại sơn có phẩm cấp, chất lượng kém. Đây là những rủi ro nếu không được xử lý sẽ khiến những người hàng ngày đang sống trong những căn hộ được sơn phết bởi “những độc chất được pha màu.