Thịnh vượng từ tri thức

Tăng trưởng bền vững không thể chỉ dựa vào “bơm tiền”

Việt Nam đang đặt ra những mục tiêu rất tham vọng về tăng trưởng kinh tế. Theo ông, ngoài những chỉ số GDP thuần túy, nền tảng tri thức đóng vai trò gì trong việc hiện thực hóa khát vọng “phồn vinh”?

Ông Nguyễn Cảnh Bình: Sau gần 40 năm Đổi mới, tiềm lực quốc gia và chất lượng con người đã đủ lớn để chúng ta nuôi dưỡng những tham vọng lớn hơn về kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Tuy nhiên, mục tiêu tăng trưởng hai con số trong trong một thời gian dài để bước tới ngưỡng cửa của một nền kinh tế phát triển vào năm 2045 là bài toán cực khó. Nếu chỉ nhắm tới tăng trưởng trong một vài năm, chúng ta có thể sử dụng chi tiêu công, bơm tiền, đẩy mạnh đầu tư hạ tầng, xây dựng đường sá, sân bay để kích thích tăng trưởng, tạo ra những cú bứt tốc về kinh tế. Nhưng để duy trì được nhịp độ tăng trưởng hai con số trong thời gian dài, chỉ bơm tiển là không đủ. Bài học từ Trung Quốc và nhiều quốc gia khác cho thấy chi tiêu công và đầu tư xây dựng chỉ tạo động lực trong 1-2 thập niên đầu tiên.

Song song với hạ tầng, việc nhanh chóng đầu tư cho tri thức, giáo dục, khoa học - công nghệ và văn hóa chính là nền móng căn bản để Việt Nam có thể bước vào và trụ vững trong kỷ nguyên vươn mình.

Ông có thể phân tích những tác động cụ thể của tri thức đối với tăng trưởng?

Ông Nguyễn Cảnh Bình: Để một nền kinh tế tăng trưởng và duy trì được đà tăng trưởng đó, cần hội tụ nhiều điều kiện khác nhau. Trong đó, yếu tố quan trọng hàng đầu là khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đổi mới sáng tạo không chỉ là tinh thần hay khẩu hiệu, mà phải được hiện thực hóa bằng những hoạt động cụ thể, những khoản đầu tư thực chất và các chính sách phù hợp, hiện đại.

Chúng ta không thể tăng trưởng nếu thiếu khoa học, công nghệ, và càng không thể có nền tảng khoa học, công nghệ mới nếu thiếu tri thức hiện đại làm nền tảng. Chính vì vậy, tôi ủng hộ tinh thần của các nghị quyết như Nghị quyết 57 hay Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị, trong đó nhấn mạnh vai trò của khoa học - công nghệ và khu vực kinh tế tư nhân như những động lực tăng trưởng dài hạn.

Tôi tin rằng, chỉ một nền tảng tri thức hiện đại mới có thể nuôi dưỡng và phát triển được các thế hệ nguồn nhân lực có chất lượng. Chính nguồn nhân lực chất lượng cao ấy mới tạo ra hiệu quả lao động, nâng cao năng suất, tạo ra những sản phẩm chất lượng cao, tăng tính cạnh tranh... từ đó bảo đảm duy trì được tốc độ tăng trưởng nhanh, bền vững.

Vì vậy, tăng trưởng GDP, thứ được đo lường được bằng con số, còn phải song hành với đầu tư cho tri thức và văn hóa thực chất. 

Trong tổng nguồn lực dành cho phát triển, cần có một tỷ lệ tương xứng, thậm chí ngày càng lớn hơn, dành cho văn hóa, giáo dục và khoa học - công nghệ.

Không thể bước vào kỷ nguyên mới với “con người cũ”, tri thức cũ

Theo ông, đâu là những rào cản đang kìm hãm dòng chảy tri thức tại Việt Nam hiện nay?

Ông Nguyễn Cảnh Bình: Trước hết, đi từ những khía cạnh nhỏ nhất, có lẽ một trong những hạn chế lớn đang nằm ở hệ thống sách giáo khoa, giáo trình, học liệu, và cả những tri thức có chiều sâu cho các ngành kinh tế và khoa học.

Có thể thấy, thế hệ tương lai của đất nước đang sống trong một môi trường hiện đại, tiếp cận công nghệ, hình ảnh, thông tin từ rất sớm. Chúng ta không thể dùng những bộ sách cũ cho một thế hệ đang lớn lên trong thời đại số. Sản phẩm của một thời đại phải phù hợp với chính thời đại đó. Giáo dục cũng vậy. Tuy nhiên hiện nay, sách giáo khoa phổ thông chưa đáp ứng được yêu cầu của thời đại; giáo trình đại học còn lạc hậu, không cập nhật được thực tiễn; và học liệu cho học tập nâng cao còn rất thiếu hụt.

Một hạn chế khác là không gian và môi trường cho sáng tạo tri thức. Chúng ta nói nhiều về khát vọng có giải Nobel, có những thành tựu lớn về văn hóa, khoa học, nhưng nếu môi trường cho sáng tạo, cho xuất bản, nghiên cứu, thảo luận còn bị bó hẹp, nhiều rào cản, thì rất khó để những thành tựu ấy hình thành. Tri thức không thể nảy nở nếu thiếu không gian tự do học thuật, sáng tạo và thử nghiệm.

Điều đó cũng giống như việc học chương trình cũ, phương pháp cũ, thì không chỉ sinh viên thiệt thòi, mà cả xã hội cũng thiệt thòi vì thiếu đi những con người tiến bộ, văn minh. Doanh nghiệp cũng khó tuyển được nhân sự chất lượng cao nếu đầu vào giáo dục không được nâng cấp.

Tất cả những điều đó cho thấy, không thể nói đến “kỷ nguyên mới” nếu vẫn sử dụng “con người cũ” với tri thức cũ. Và muốn có con người mới, bắt buộc phải có tri thức hiện đại, môi trường học tập hiện đại và một không gian cởi mở cho sáng tạo.

Như ông vừa chia sẻ, rõ ràng tri thức là nền tảng của một đất nước phát triển. Vậy thì làm thế nào để mà nâng cao tri thức cho người dân và xã hội?

Ông Nguyễn Cảnh Bình: Trên thế giới có nhiều mô hình để phát triển một quốc gia hiện đại và Việt Nam không phải là quốc gia đầu tiên đi con đường này. Chúng ta hoàn toàn có thể học hỏi từ những quốc gia đi trước như Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, về cách họ xây dựng và phát triển quốc gia hiện đại trên nền tảng tri thức hiện đại.

Hãy nhìn vào Nhật Bản, quốc gia được xem là hiện đại hóa sớm nhất ở châu Á. Nhật Bản bắt đầu quá trình hiện đại hóa từ cuộc Duy tân Minh Trị. Họ đã làm gì? Trước hết là cải cách giáo dục một cách rất mạnh mẽ, tập trung đào tạo và nuôi dưỡng nhân tài, tạo dựng một thế hệ trí thức. Chính thế hệ trí thức đó lại tiếp tục sản sinh ra tri thức mới để đào tạo và bồi dưỡng các thế hệ tiếp theo.

Người Nhật đã nhập khẩu văn minh phương Tây một cách rất bài bản, chủ yếu từ Đức và Hà Lan. Fukuzawa Yukichi và thế hệ của ông trưởng thành trong việc tiếp thu tinh hoa phương Tây. Sau hai, ba thập niên, khi đã đủ độ chín, họ quay lại viết sách, sản sinh tri thức, đào tạo lại cho chính xã hội Nhật Bản. Cuốn Khuyến học của Fukuzawa Yukichi là một ví dụ rất tiêu biểu cho tinh thần đó.

Nhật Bản đầu tư rất mạnh vào giáo dục phổ thông và giáo dục đại học. Khi tham quan bảo tàng Minh Trị, tôi rất ngạc nhiên khi thấy chỉ sau một, hai thập niên cải cách, sách giáo khoa và giáo trình của Nhật Bản vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX đã hiện đại đến mức nào. Những đại học hàng đầu như Keio và Waseda của Nhật Bản là nơi đào tạo ra nhiều nhà lãnh đạo lớn.

Cùng với đó là một hệ sinh thái tri thức hoàn chỉnh với các nhà xuất bản lớn, những tờ báo hàng đầu, những thư viện tầm cỡ thế giới. Kết quả là, Nhật Bản đã nhanh chóng phát triển trở thành một quốc gia hiện đại với các tập đoàn lớn, tầm cỡ thế giới nhờ việc đầu tư cho con người, giáo dục và tri thức phát triển.

Hàn Quốc cũng là một câu chuyện tương tự. Từ thời Park Chung-hee, Hàn Quốc đã dồn lực cho giáo dục, khoa học và văn hóa. Ngày nay, thế giới nhìn thấy Hàn Quốc qua K-pop, điện ảnh, văn hóa đại chúng, nhưng đằng sau đó là những đại học hàng đầu như Seoul National University, Yonsei, Korea University, cùng một nền giáo dục rất bài bản.

Vì thế, câu chuyện phát triển tri thức, hay nhập khẩu và chuyển hóa tri thức để xây dựng một Việt Nam văn minh, hiện đại, không phải là điều xa lạ. Chúng ta hoàn toàn có thể học hỏi từ Nhật Bản, Hàn Quốc, họ không chỉ vươn lên bằng các tập đoàn lớn, mà phía sau đó cả một hệ sinh thái tri thức gồm con người, giáo dục, khoa học, báo chí và xuất bản. Đó chính là con đường mà Việt Nam có thể và cần phải tham khảo một cách nghiêm túc.

Tri thức cần “đi trước mở đường” cho phát triển

Gần 20 năm gắn bó với Alpha Books, ông luôn kiên định với dòng sách quản trị kinh doanh và tư duy. Phải chăng đây là cách ông chọn để “mở đường” lan toả tri thức đến độc giả?

Ông Nguyễn Cảnh Bình: Tôi khá may mắn, vì từ khi còn rất trẻ, đã có cơ hội đọc và nghiên cứu nhiều câu chuyện về quá trình hiện đại hóa của các quốc gia trên thế giới. Một nguồn cảm hứng đặc biệt lớn đối với tôi đến từ Fukuzawa Yukichi, qua cuốn tự truyện cuộc đời ông hay những câu chuyện về Lý Quang Diệu... Từ đó, tôi có một niềm tin rất mạnh mẽ rằng Việt Nam hoàn toàn có thể vươn mình trỗi dậy, với sức mạnh của một dân tộc lớn, một quốc gia giàu tiềm năng.

Nhưng khát vọng đó chỉ có thể trở thành hiện thực nếu chúng ta có tri thức, sáng kiến và tư duy hiện đại. Chính vì vậy, trong những năm tháng đầu tiên, tôi đã “dành trọn” sự nghiệp của mình vào lĩnh vực xuất bản. Ở thời điểm đó, Alpha Books là một trong những đơn vị xuất bản đầu tiên mở ra mảng sách về tư duy và quản trị kinh doanh, đưa những tri thức quản trị kinh doanh hiện đại của thế giới vào Việt Nam. Trước đó, hoạt động xuất bản trong nước tương đối đơn giản, chủ yếu xoay quanh văn học và những cuốn sách đời sống, văn chương.

Những cuốn sách như Quốc gia khởi nghiệp nhằm khơi dậy tinh thần khởi nghiệp của người Việt, hay Chiến lược đại dương xanh ở thời điểm đó đã giúp mở ra một tư duy kinh doanh mới. Cùng với sách của những nhà xuất bản và đơn vị khác, tinh thần kinh doanh và tri thức kinh doanh hiện đại ùa vào Việt Nam, hỗ trợ, thôi thúc, mở lối cho các thế hệ doanh nhân trẻ.

Hoạt động kinh doanh sách có gì khác so với các lĩnh vực khác, thưa ông?

Ông Nguyễn Cảnh Bình: Hoạt động nhiều năm trong ngành xuất bản, tôi nhận thấy nó vừa giống, vừa khác so với các lĩnh vực kinh doanh khác. Giống ở chỗ, suy cho cùng, sách cũng là một loại hàng hóa và xuất bản cũng là một hoạt động kinh doanh. Đã là kinh doanh thì phải có phương pháp quản trị, phải bán hàng, quản lý chi phí, kế toán, tồn kho… Tất cả những điều đó hoàn toàn không khác gì so với các ngành nghề kinh doanh khác.

Điểm khác biệt lớn nhất là ngành xuất bản, đặc biệt là xuất bản sách về quản trị và tư duy, không cho phép đi chậm hơn thời đại. Những cuốn sách văn hóa, lịch sử, có giá trị lâu dài, không phụ thuộc nhiều vào nhịp phát triển của thời đại. Nhưng riêng với sách về quản trị kinh doanh và tư duy, tri thức thì buộc phải đi trước. Tri thức quản trị, theo đúng nghĩa, phải “đi trước mở đường”. Nếu đi chậm, thị trường sẽ bỏ lại phía sau, doanh nhân không đọc những phương pháp cũ kỹ  và khi đó, không ai còn mua sách của chúng tôi cả.

Tôi đã chứng kiến rất rõ tác động lớn lao của tri thức đối với hoạt động kinh doanh ở Việt Nam. Lấy ví dụ cụ thể như mô hình nhượng quyền. Đây là mô hình ra đời đầu tiên ở Mỹ. Khi chúng tôi đưa những cuốn sách đầu tiên về nhượng quyền vào Việt Nam, nó đã khơi mở và giúp rất nhiều doanh nghiệp trong nước hiểu và tiếp cận mô hình này một cách dễ dàng hơn.

Hay rộng hơn, chính tri thức và tinh thần khởi nghiệp đã khích lệ, thúc đẩy một phong trào khởi nghiệp ở Việt Nam. Alpha Books là một trong những đơn vị đầu tiên xuất bản hàng loạt sách về khởi nghiệp. Khoảng 15 năm trước, tôi cùng anh Đặng Lê Nguyên Vũ phối hợp xuất bản cuốn Quốc gia khởi nghiệp, một cuốn sách tuyệt vời từ Israel, đã tạo được tiếng vang lớn và thôi thúc nhiều thế hệ người trẻ Việt dấn thân.

Bản thân tôi khi đó cũng tham gia làm giám khảo, vận động các phong trào khởi nghiệp thông qua những cuộc thi như Làm giàu không khó, Chìa khóa thành công, Đường tới thành công, nhằm cổ vũ thế hệ doanh nhân trẻ mạnh dạn dấn thân.

Nhìn sâu từ góc độ quản trị doanh nghiệp, với vai trò là người lãnh đạo, làm thế nào để Alpha Books có thể sản xuất ra những cuốn sách đi trước thị trường?

Ông Nguyễn Cảnh Bình: Trước hết, bản thân người đứng đầu phải luôn ở trong trạng thái tiếp xúc liên tục với thực tiễn, và là tiếp xúc hai chiều.

Một chiều là đọc rất nhiều sách quản trị của thế giới, từ các nhà tư vấn, các học giả và những tổ chức hàng đầu toàn cầu. Chiều còn lại là gặp gỡ cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam, lắng nghe họ, tìm hiểu nhu cầu và những thách thức mà họ đang đối mặt.

Về bản chất, tôi luôn coi vai trò của nhà xuất bản là một “cầu nối” giữa nhu cầu của thị trường và nguồn cung tri thức. Chúng tôi phải xác định doanh nghiệp Việt Nam đang cần gì, rồi từ đó tìm kiếm những tác giả, những cuốn sách phù hợp.

Còn nhớ vào khoảng năm 2007, Alpha Books đã rất thành công khi xuất bản hàng loạt sách về chứng khoán. Thời điểm đó, thị trường chứng khoán bùng nổ, ai cũng khao khát kiếm tiền. Nhưng muốn kiếm tiền thì trước hết phải hiểu thị trường và các kiến thức đầu tư chứng khoán. Do đó, chúng tôi xuất bản nhiều cuốn sách về chứng khoán để cung cấp kiến thức nền tảng cho nhà đầu tư.

Luôn đi trước và bắt kịp các xu hướng tri thức mới có khiến ông cảm thấy áp lực hay gặp những khó khăn?

Ông Nguyễn Cảnh Bình: Áp lực chắc chắn là có.

Trước hết là vấn đề về quản trị. Bài toán con người, nhân sự luôn là vấn đề nan giải, không riêng gì ngành xuất bản. Thứ hai là áp lực bán hàng, làm sao để sản phẩm được thị trường biết đến, được đón nhận trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt. Thứ ba là bài toán nguồn lực, từ việc tìm kiếm nội dung, tác giả, cho tới duy trì chất lượng dài hạn.

Ngoài những trở ngại đến từ nội tại doanh nghiệp, có rất nhiều thách thức đến từ môi trường bên ngoài. Trong đó, một trong những trở ngại lớn nhất với ngành xuất bản là nạn sách lậu. Chúng tôi bỏ rất nhiều công sức và chi phí để mua bản quyền, đầu tư nội dung, nhưng sách lậu vẫn tồn tại phổ biến, gây thiệt hại nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, tôi cũng cảm nhận khá rõ rằng Việt Nam chưa thực sự là một quốc gia ưu đãi cho tri thức. Điều này thể hiện rất rõ nếu nhìn vào tương quan thu nhập. Nếu so sánh giữa các ngành, thu nhập của người làm tri thức, xuất bản, báo chí khó có thể so với các ngành như bất động sản, ngân hàng hay một số lĩnh vực khác. Điều đó ít nhiều tạo ra tâm lý băn khoăn, trăn trở, thậm chí làm suy giảm động lực của những người đang dấn thân vào con đường tạo ra giá trị tri thức.

Đối mặt với những khó khăn đó, Alpha Books đã lựa chọn cách giải quyết như thế nào?

Ông Nguyễn Cảnh Bình: Có một thực tế rất rõ ràng là những vấn đề đến từ môi trường bên ngoài, bản thân doanh nghiệp không đủ năng lực để thay đổi. Chính vì vậy, thay vì dàn trải nguồn lực để “đối đầu” với những yếu tố bên ngoài, chúng tôi lựa chọn tập trung mạnh mẽ vào việc cải tổ nội bộ. Tức là nếu không thể thay đổi môi trường, thì cách duy nhất là thay đổi chính mình.

Áp lực đó khiến đổi mới sáng tạo trở thành yêu cầu mang tính sống còn. Chúng tôi liên tục tìm cách thay đổi mô hình quản trị, đổi mới cách thức tổ chức công việc, tìm ra phương pháp sản xuất sản phẩm hiệu quả hơn, với chi phí thấp hơn nhưng chất lượng tốt hơn.

Trong quá trình đó, việc ứng dụng khoa học, công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, trở thành một hướng đi quan trọng để tăng hiệu suất, giảm chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Cuối cùng, chính niềm tin vào giá trị lâu dài của sách, cùng với áp lực phải tự đổi mới mình mỗi ngày, là lý do khiến chúng tôi bền bỉ đi tiếp suốt hơn hai thập kỷ qua, dù biết rõ con đường này không hề dễ dàng.

Đổi mới cách tiếp cận tri thức để bắt kịp xu hướng của thời đại

Giới trẻ hiện nay đang rất yêu thích những thông tin nhanh và có sức hấp dẫn bằng âm thanh hình ảnh như mạng xã hội, youtube... Theo ông, điều này có cản trở họ tiếp cận tri thức thực sự?

Ông Nguyễn Cảnh Bình: Tôi không cho rằng việc giới trẻ ưa chuộng thông tin nhanh là rào cản đối với tri thức. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta có tìm ra được hình thức phù hợp để đưa tri thức đến với họ hay không. Bởi, cách thế hệ trẻ hôm nay tiếp cận tri thức đã khác căn bản so với các thế hệ trước. Podcast, YouTube, mạng xã hội... gần như đã trở thành những kênh chính, thậm chí là kênh chủ yếu để tiếp cận tri thức của họ. Đó là xu hướng không thể đảo ngược.

Với bối cảnh như vậy, các đơn vị xuất bản buộc phải dịch chuyển và thay đổi theo. Chúng tôi phải tìm cách tham gia sâu hơn vào những hình thức sản phẩm mới, chứ không thể chỉ làm sách theo cách truyền thống.

Tại Alpha Books, chúng tôi đang nỗ lực chuyển đổi số. Không đơn thuần là làm ebook hay audiobook để bán trên các nền tảng, trong nhiều tháng qua, chúng tôi đang thực hiện dự án “Deep Read” – những tri thức quản trị và tư duy có chiều sâu.

Thông thường, để đọc trọn vẹn một cuốn sách, người đọc phải dành hàng ngày, thậm chí vài ba ngày. Trong nhịp sống hiện đại, đặc biệt với người trẻ, họ không có đủ thời gian cho việc đó. Và chúng ta cũng không thể trách họ. Câu hỏi đặt ra là: liệu có cách nào để truyền tải tri thức theo dạng được “nén” lại, nhưng vẫn giữ được chiều sâu?

Từ đó, chúng tôi nghĩ đến một hình thức trung gian. “Deep Read” (đọc sâu) không phải là giới thiệu sách sơ sài, cũng không phải là tóm tắt kiểu điểm sách trên báo chí. Đó là những sản phẩm tri thức được thiết kế để người đọc hoặc người nghe chỉ cần khoảng 15 phút, nhưng vẫn tiếp cận được những phân tích cốt lõi, chiều sâu tư tưởng của cuốn sách. Không chỉ dừng ở việc tóm lược, “Deep Read” còn có phần phân tích, gợi mở ứng dụng, thậm chí đưa ra các bài tập hoặc câu hỏi để người tiếp nhận tiếp tục suy nghĩ.

Bên cạnh đó, chúng tôi kết hợp cả hình ảnh lẫn âm thanh, để tri thức có thể được tiếp nhận trong nhiều bối cảnh khác nhau: khi đi bộ, đi xe buýt, tập thể dục hay làm việc nhà, không còn bị bó hẹp trong việc ngồi yên đọc sách nữa.

Với những thay đổi rất lớn của đất nước và cả văn hoá đọc trong tương lai, ông kỳ vọng điều gì vào vận hội mới của ngành xuất bản trong kỷ nguyên mới?

Ông Nguyễn Cảnh Bình: Sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên vươn mình không thể tách rời mô hình phát triển bền vững. Chúng ta không thể chỉ đầu tư vào cơ sở hạ tầng, mà phải đầu tư đồng thời vào chất xám, vào tri thức, vào khoa học, công nghệ và đặc biệt là vào con người. Đó là nền tảng vững chắc nhất để duy trì nhịp phát triển dài hạn.

Sự thịnh vượng bền vững không thể chỉ dựa vào tiền bạc, nhà cửa hay tài sản vật chất. Nó phải đi cùng với văn hóa và tri thức, và trên hết là con người tiên tiến.

Trong kỷ nguyên ấy cũng đồng thời cũng đòi hỏi những đơn vị xuất bản phải vươn mình theo, phải đi trước, phải cung cấp được những tri thức phù hợp với tầm phát triển mới của quốc gia. Đó là thách thức nhưng cũng là cơ hội để những người làm trong ngành xuất bản như chúng tôi phát triển vươn mình cùng thời đại.

Xin cảm ơn ông!

Bài viết đăng trên Đặc san TheLEADER với chủ đề KIẾN TẠO PHỒN VINH xuất bản tháng 1/2025. Đặc san dày 192 trang, gồm 3 phần: Đường tới phồn vinh; Tiên phong kiến tạo và Sống phồn vinh.
Để đặt mua Đặc san, xin liên hệ:
Tạp chí điện tử Nhà quản trị - TheLEADER
Tòa soạn thường trực: Tầng 2, tòa nhà số 5 ngõ 535 Kim Mã, phường Giảng Võ, Hà Nội.
Điện thoại: (024) 6687 6808 - Hotline: 08887 08817
Văn phòng đại diện tại Thành phố Hồ Chí Minh
Địa chỉ: Lầu 2, tòa nhà VNO, số 29 Huỳnh Văn Bánh, phường Phú Nhuận, TP.HCM
Điện thoại: 08867 08817