Việt Nam trước 'cơ hội vàng' cuối cùng cho tăng trưởng

Theo các chuyên gia của Công ty CP Chứng khoán Sài Gòn – Hà Nội (SHS), điều này buộc Việt Nam phải vươn lên các nấc thang giá trị cao hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu để thoát bẫy thu nhập trung bình.

Năm 2025 đã bộc lộ rõ những điểm yếu nội tại, từ sức ép lên doanh nghiệp nhỏ đến các hạn chế trong cấu trúc ngoại thương. Những tín hiệu này cho thấy cải cách không còn là lựa chọn mà đã trở thành mệnh lệnh cấp bách. Nếu chậm trễ, cơ hội tận dụng lực lượng dân số trẻ sẽ trôi qua, để lại hệ quả dài hạn đối với tăng trưởng bền vững.

Sức ép gia tăng lên khu vực tư nhân

Trong năm 2025, kinh tế trong nước liên tiếp hứng chịu nhiều cú sốc, đặc biệt với doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) cùng hộ kinh doanh cá thể. Chi phí đầu vào tăng cao, sức mua phân hóa mạnh và những thay đổi về thuế cùng khung pháp lý đã buộc không ít đơn vị phải thu hẹp hoạt động, thậm chí rút lui khỏi thị trường.

Đây là khu vực tạo ra khoảng 70% việc làm và gần một nửa GDP của nền kinh tế. Tuy nhiên, khu vực này chỉ tiếp cận được chưa tới 20% dư nợ tín dụng. Dòng tiền ngày càng mỏng khiến khả năng chống chịu suy giảm, kéo theo nguy cơ mất việc làm và làm suy yếu tiêu dùng nội địa.

Hình ảnh các cửa hàng nhỏ trả mặt bằng hoặc treo biển sang nhượng xuất hiện ngày càng phổ biến. Điều này phản ánh rõ trong số liệu bán lẻ, khi nhóm hàng hóa không thiết yếu tăng chậm hoặc suy giảm trong khi tiêu dùng thiết yếu vẫn là trụ cột chính.

Những tín hiệu này cho thấy khu vực tư nhân nội địa đang chịu sức ép lớn và cần được hỗ trợ kịp thời, đồng thời cần một định hướng cải cách rõ ràng để khơi dậy niềm tin phục hồi.

Yêu cầu này càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số. Khi lực lượng lao động trẻ không còn dồi dào, việc củng cố sức khỏe nội sinh của khu vực tư nhân ngay từ bây giờ sẽ quyết định nền tảng tăng trưởng trong dài hạn.

Cải cách 2.0 tạo kỳ vọng phục hồi

Bước sang năm 2026, kỳ vọng lớn được đặt vào Cải cách 2.0 - chương trình nhằm làm mới các động lực tăng trưởng thông qua phát triển khu vực tư nhân, tinh gọn bộ máy hành chính và sắp xếp lại các đầu mối trùng lặp.

Nếu triển khai hiệu quả, cải cách sẽ giảm mạnh ma sát cho doanh nghiệp nhờ cắt giảm thủ tục và chi phí tuân thủ, qua đó tạo môi trường kinh doanh thông thoáng để khu vực tư nhân đầu tư mở rộng. Tăng trưởng GDP chỉ bền vững khi khu vực tư nhân đủ khỏe, thay vì phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng hay đầu tư công.

Việc Chính phủ đẩy mạnh đầu tư phát triển để kích thích tổng cầu là phù hợp, nhưng cần kỷ luật chặt chẽ trong lựa chọn dự án nhằm tránh lãng phí, nhất là các dự án dư thừa công suất hoặc hạ tầng kém hiệu quả, bài học đã thấy từ Trung Quốc.

Hiệu quả cải cách sẽ không đến ngay. Nửa đầu 2026 nhiều khả năng vẫn gập ghềnh khi doanh nghiệp chờ tín hiệu cụ thể. Do đó, SHS cho rằng Nhà nước cần phát đi các chỉ dấu rõ ràng như mục tiêu cắt giảm thủ tục, rút ngắn thời gian cấp phép và lộ trình sáp nhập cơ quan.

Song song cải cách vĩ mô, cần đẩy mạnh hỗ trợ vi mô cho SME. Việc mở rộng Quỹ Phát triển SME và các quỹ bảo lãnh tín dụng địa phương là cần thiết, với thiết kế đơn giản và dễ tiếp cận hơn. Quy mô Quỹ Phát triển SME năm 2024 chỉ khoảng 837 tỷ đồng, còn quá nhỏ so với nhu cầu thực tế.

Tăng nguồn lực và nâng cao hiệu quả vận hành các quỹ này sẽ giúp doanh nghiệp nhỏ cải thiện khả năng chống chịu, đồng thời mở rộng kênh tiếp cận vốn như tín chấp, cho thuê tài chính và thị trường chứng khoán, gắn với đào tạo quản trị và liên kết chuỗi giá trị.

Doanh nghiệp SME cũng cần chủ động mở nhiều hạn mức tín dụng và xuất nhập khẩu để phòng ngừa rủi ro tỷ giá. Những bước đi này sẽ củng cố khu vực tư nhân và tận dụng tối đa giai đoạn dân số vàng trước khi già hóa làm suy giảm lực lượng lao động.

Điểm yếu FDI và giải pháp từ nội địa hóa

Bức tranh ngoại thương năm 2025 nhìn bề ngoài khá tích cực khi kim ngạch xuất khẩu vượt 470 tỷ USD, tăng 16% so với năm 2024 và duy trì thặng dư thương mại khoảng 20-21 tỷ USD. Tuy nhiên, cấu trúc bên trong cho thấy nhiều rủi ro tiềm ẩn.

Động lực xuất khẩu chủ yếu đến từ khu vực FDI, chiếm 76,2% tổng kim ngạch (327,7 tỷ USD trong 11 tháng), trong khi khu vực doanh nghiệp trong nước chỉ đóng góp 23,8% và nhập siêu khoảng 26 tỷ USD. Xuất siêu chung của nền kinh tế chủ yếu nhờ khu vực FDI bù đắp.

Năng lực xuất khẩu của doanh nghiệp nội địa suy yếu tương đối. Một số nhóm hàng chững lại từ giữa năm do vướng quy tắc xuất xứ và rào cản thuế quan. Dù kim ngạch tăng, tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa vẫn thấp.

Điện tử và máy móc chỉ đạt 25-35%, nội thất khoảng 20%, nhựa và đồ da khoảng 30%, dệt may và giày dép 40-55%. Phần lớn các ngành vẫn mang tính gia công, với doanh nghiệp trong nước tham gia chủ yếu ở các khâu giá trị thấp.

Thực trạng này làm gia tăng rủi ro khi các thị trường lớn siết chặt yêu cầu xuất xứ, trong khi hiệu ứng lan tỏa từ FDI còn hạn chế. SHS chỉ ra nguyên nhân cốt lõi là tỷ lệ nội địa hóa thấp, đòi hỏi cải cách mạnh mẽ để nâng năng lực doanh nghiệp Việt và thúc đẩy liên kết chuỗi sản xuất.

Nội địa hóa đã trở thành ưu tiên sống còn ở các ngành mũi nhọn như dệt may, điện tử và vật liệu. Riêng dệt nhuộm may cần lộ trình 3-5 năm với vốn lớn, quỹ đất, công nghệ và tiêu chuẩn môi trường cao.

Khu vực FDI cần được định hướng đóng vai trò “bà đỡ” thông qua phát triển nhà cung ứng trong nước, đào tạo và chuyển giao công nghệ. Ưu đãi nên gắn với tỷ lệ mua hàng nội địa thay vì chỉ dựa trên quy mô vốn.

Để doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, cần tháo gỡ rào cản thể chế và vốn. Tuy nhiên, nội địa hóa quy mô lớn đòi hỏi nguồn ngoại tệ đáng kể cho nhập khẩu công nghệ, vì vậy duy trì dự trữ ngoại hối đủ mạnh là điều kiện then chốt.

Chuyển trọng tâm ngoại thương từ lượng sang chất, thông qua nâng tỷ trọng giá trị nội địa và hàm lượng công nghệ, là chìa khóa cho tăng trưởng bền vững.