Cuộc dịch chuyển chiến lược sang 'siêu đô thị thế hệ mới' của Việt Nam

Siêu đô thị thế hệ mới – xu thế của thời đại

Tại hội thảo khoa học với chủ đề “Siêu đô thị thế hệ mới - động lực tăng trưởng và phát triển bền vững đô thị Việt Nam trong kỷ nguyên mới” do Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam (VUPDA) tổ chức, các chuyên gia chia sẻ, trong nhiều thập niên, các đô thị lớn – hay còn gọi là “siêu đô thị truyền thống” – từng được xem là biểu tượng của tăng trưởng kinh tế, nơi tập trung dân cư, nguồn lực và cơ hội.

Tuy nhiên, chính mô hình này khi phát triển đến một ngưỡng nhất định, lại bộc lộ những giới hạn mang tính cấu trúc. Trong đó, áp lực hạ tầng gia tăng, ùn tắc giao thông trở thành “bình thường mới”, ô nhiễm môi trường vượt ngưỡng an toàn, chi phí sống leo thang và khoảng cách xã hội ngày càng giãn rộng.

Những vấn đề này không chỉ xuất hiện tại các siêu đô thị trên thế giới mà cũng đang dần trở thành thách thức hiện hữu của Hà Nội và TP.HCM.

Không những vậy, theo GS.TS.KTS Đỗ Hậu, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký VUPDA, mô hình siêu đô thị truyền thống gắn liền với công nghiệp hóa và tăng trưởng dân số cơ học thách thức trong quản lý đô thị. Việc quản lý một siêu đô thị với hàng chục triệu dân là nhiệm vụ rất phức tạp, đặt ra nhiều thách thức trong quản trị và quản lý đất đai.

Một nghiên cứu về Hà Nội cho thấy, dù diện tích đô thị mở rộng nhanh, dân số vẫn tiếp tục dồn vào khu vực lõi, khiến áp lực hạ tầng không giảm mà còn gia tăng, nhưng đáng lưu tâm hơn là dù năng suất đô thị có thể tăng 20–30%, nhưng chi phí logistics, chi phí nhà ở và chi phí môi trường lại “ăn mòn” phần lớn giá trị đó, khiến thu nhập thực tế và chất lượng sống không cải thiện tương xứng.

“Cuối cùng, chất lượng cuộc sống cùng thu nhập thực tế có khi lại nghèo hơn ở sống ở tỉnh khác”, ông Nguyễn Đỗ Dũng, Tổng giám đốc enCity nhấn mạnh tại hội nghị. Một nghịch lý đáng suy nghĩ theo ông Dũng, mặc dù tốc độ tăng diện tích đô thị hóa (tức phần tổng diện tích các khu vực phát triển đô thị), tăng gấp bốn lần so với tốc độ tăng dân số, nhưng thực tế một phần lớn đô thị (sau sáp nhập địa giới hành chính) lại vắng người ở, còn đại đa số vẫn “kẹt cứng” ở vùng lõi trung tâm.

Những thực tế này cho thấy, việc chuyển đổi từ mô hình siêu đô thị truyền thống sang mô hình siêu đô thị thế hệ mới là một xu hướng tất yếu hiện nay.

Ở đây, với việc được quy hoạch bài bản ngay từ đầu, các siêu đô thị thế hệ mới thông minh, bền vững hơn, lấy con người làm trung tâm, chất lượng cuộc sống làm trọng tâm. Tại đây, mọi nhu cầu từ làm việc, học tập, chăm sóc sức khỏe đến vui chơi giải trí của người dân đều được đáp ứng trong một bán kính di chuyển ngắn, giúp giảm thiểu đáng kể nhu cầu giao thông cơ giới và khí thải.

Hệ thống giao thông được tổ chức thông minh, ưu tiên không gian cho con người và thiên nhiên, tạo nên một cấu trúc sống khép kín nhưng vẫn mở rộng kết nối, với những vùng dân cư ổn định và bền vững trong dài hạn.

Hay nói cách khác, một mô hình siêu đô thị mới bền vững phải bắt đầu bằng việc kết hợp mô hình đô thị 15 phút và triết lý “người dân làm trung tâm”.

Bài toán từ “độ lớn” đến “chất lượng sống”

Đô thị là một sáng tác vĩ đại của loài người và luôn phản ánh thời đại, trong đó, cụm từ “phản ánh thời đại” muốn nói rằng con người luôn nghĩ ra và mong muốn có được môi trường sống nói chung, môi trường đô thị nói riêng, tốt nhất cho mình.

Câu chuyện của siêu đô thị thế hệ mới, theo GS.TS.KTS Nguyễn Quốc Thông, Chủ tịch Hội đồng kiến trúc Hội Kiến trúc sư Việt Nam là một cách tiếp cận mới, một tiêu chuẩn mới của thời đại và vì thế Việt Nam không có lý do gì đứng ngoài “dòng chảy” của toàn cầu. Vấn đề còn lại là cách thức tham gia và việc tận dụng cơ hội của sự chuyển dịch này như thế nào.

Thực tế, tại Việt Nam, theo bà Trần Thu Hằng, Vụ trưởng Vụ Quy hoạch kiến trúc (Bộ Xây dựng), sự chuyển dịch này không chỉ là xu hướng, mà đã trở thành định hướng chiến lược. Từ Nghị quyết 06-NQ/BCT năm 2022 tới Kết luận 224 ngày 8/12/ 2025 của Bộ Chính trị đã nhấn mạnh hệ thống đô thị theo hướng bền vững, đồng bộ và có tính liên kết cao, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu phát triển.

Theo quy hoạch tổng thể quốc gia giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn 2050 không hướng tới việc xây dựng một vài đô thị cực lớn, mà hướng tới một mạng lưới đô thị phân bổ hợp lý, có chức năng bổ trợ và kết nối chặt chẽ. Điều này đồng nghĩa với việc Việt Nam đang chuyển từ mô hình “đơn cực” sang “đa cực”, từ phát triển dàn trải sang phát triển theo hệ thống.

Khi đó, các siêu đô thị trong tương lai sẽ không đứng riêng lẻ, mà gắn với vùng Thủ đô Hà Nội, vùng TP.HCM và các hành lang kinh tế ven biển. Trong cấu trúc này, mỗi đô thị trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị, thay vì là một “điểm hút” độc lập.

Cũng cần lưu ý rằng, sự chuyển dịch sang mô hình siêu đô thị thế hệ mới không chỉ là câu chuyện quy hoạch, mà còn là lời giải cho những điểm nghẽn về “lệch pha cung – cầu” hay “bất cập nhà giá ảo”.

Theo bà Phạm Thị Miền, Phó viện trưởng VARS IRE, dựa trên bốn trụ cột gồm đa trung tâm, liên kết vùng, hạ tầng đi trước và gắn bất động sản với nền kinh tế thực.

Cách phát triển này giúp phân bổ lại dân cư và dòng tiền, hình thành các “vùng giá” mới và giảm áp lực tăng giá tại khu vực trung tâm. Đồng thời, khi bất động sản gắn với việc làm, hạ tầng và dịch vụ, giá trị tài sản sẽ phản ánh đúng khả năng khai thác thực tế, thay vì phụ thuộc vào kỳ vọng đầu cơ.

Ở tầm rộng hơn, bà Miền cho rằng siêu đô thị không chỉ là một mô hình đô thị, mà còn là công cụ tái cấu trúc nền kinh tế, giúp phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn, thu hẹp chênh lệch vùng miền và tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa mô hình này, cần hội tụ nhiều điều kiện từ quy hoạch liên vùng, thể chế minh bạch, hạ tầng đi trước cho đến sự tham gia của các nhà phát triển có tiềm lực đủ mạnh.

"Chỉ các nhà phát triển có tiềm lực tài chính lớn, năng lực quy hoạch vượt trội, kinh nghiệm triển khai đồng bộ và quản lý vận hành tối ưu, cùng mạng lưới đối tác chiến lược toàn cầu mới có khả năng tạo ra các siêu đô thị chuẩn quốc tế, đảm bảo chất lượng cao cấp, giá trị bền vững và khả năng vận hành hiệu quả cả về kinh tế lẫn xã hội”, bà Miền nhấn mạnh.

Thực tế, trong thời gian vừa qua, đã có một số chủ đầu tư tiên phong theo đuổi chiến lược phát triển đại đô thị và siêu đô thị tại Việt Nam.

Đơn cử như Vinhomes từ các dự án đại đô thị đã triển khai trước đây đã từng bước xây dựng mô hình phát triển tích hợp gồm “nhà ở – giáo dục – y tế – thương mại – không gian xanh – cộng đồng”. Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận của doanh nghiệp này không dừng lại ở việc phát triển sản phẩm bất động sản, mà hướng tới kiến tạo một hệ sinh thái sống hoàn chỉnh. Hiện nay, Vinhomes đang tiếp tục nâng cấp mô hình này lên một cấp độ mới – siêu đô thị thế hệ mới – với các tiêu chí cao hơn về kết nối hạ tầng liên vùng, ứng dụng công nghệ thông minh hay phát triển bền vững theo tiêu chuẩn ESG

Một trong những dự án tiêu biểu là định hướng phát triển siêu đô thị biển Cần Giờ – nơi được kỳ vọng trở thành hình mẫu đô thị tương lai, kết hợp giữa kinh tế biển, công nghệ và sinh thái. Dự án này không chỉ mở rộng không gian phát triển của TP.HCM, mà còn tạo ra một cực tăng trưởng mới, kết nối với các khu công nghiệp – cảng biển – logistics trong khu vực.

Đây cũng có thể xem là hướng đi kiểu mẫu cho nhiều chủ đầu tư và nhà phát triển dự án khác trong tương lai, bởi theo các chuyên gia, Việt Nam sẽ không phát triển bằng cách xây thêm những đô thị lớn hơn, mà bằng cách xây dựng những đô thị tốt hơn.

Siêu đô thị thế hệ mới – với cấu trúc đa trung tâm, hạ tầng thông minh và hệ sinh thái sống toàn diện – chính là xu hướng. Trong bức tranh đó, những doanh nghiệp có tầm nhìn dài hạn và năng lực thực thi mạnh mẽ sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc kiến tạo chuẩn sống mới. Tương lai không thuộc về những đô thị lớn nhất, mà thuộc về những đô thị đáng sống nhất.