Mạng lưới thu gom phế liệu là mắt xích sống còn để tuần hoàn rác thải nhựa

Nghịch lý nhập siêu và vai trò không thể thay thế của người thu gom phế liệu

Ông Hoàng Đức Vượng, Chủ tịch VietCycle, Phó chủ tịch Hiệp hội Nhựa Việt Nam (VPA), chỉ ra một nghịch lý xót xa của ngành công nghiệp nhựa. Đi kèm với mức tiêu thụ tăng trưởng nhanh, lượng rác thải nhựa xả ra môi trường mỗi ngày lên tới con số khổng lồ, trong khi ngành sản xuất trong nước lại đang "khát" nguyên liệu trầm trọng và phải dốc hầu bao nhập khẩu.

Theo đó, năm 2024, kim ngạch xuất khẩu ngành nhựa đạt 9,38 tỷ USD, đưa nhựa trở thành một trong những ngành hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, ngành nhựa phải nhập khẩu hơn 20,6 tỷ USD tiền nguyên phụ liệu, phục vụ sản xuất cho cả xuất khẩu và tiêu dùng trong nước.

“Rõ ràng, chúng ta đang ngồi trên đống tài nguyên rác thải nhựa nhưng lại phải đi mua nguyên liệu giá cao từ nước ngoài", ông Vượng nhấn mạnh.

Chúng ta đang ngồi trên đống tài nguyên rác thải nhựa nhưng lại phải đi mua nguyên liệu giá cao từ nước ngoài

Để đảo ngược dòng chảy này, rác thải nhựa phải được thu hồi. Tại các nước phát triển, việc này được giải quyết bằng hệ thống phân loại tại nguồn đồng bộ và máy móc tự động. Còn tại Việt Nam, ông Vượng khẳng định, lực lượng nòng cốt lại chính là những con người thầm lặng trên đường phố.

"Hàng trăm ngàn người nhặt ve chai, những người thu gom phế liệu tự do, các vựa phế liệu nhỏ lẻ đang là mắt xích đầu tiên và hiệu quả nhất cứu rác thải nhựa khỏi các bãi chôn lấp. Chúng ta không thể nói về kinh tế tuần hoàn nếu bỏ quên lực lượng này", ông Vượng nhấn mạnh.

Vị doanh nhân ngành tái chế khuyến nghị, cần phải chính thức hóa, công nhận sức lao động, bảo vệ sinh kế và tích hợp mạng lưới thu gom phi chính thức vào chuỗi giá trị tuần hoàn một cách bài bản và nhân văn. Bởi, chỉ khi dòng chảy rác thải từ người thu gom phế liệu được khơi thông, các nhà máy tái chế mới có "thức ăn" để hoạt động".

Bệ phóng từ chính sách và đột phá công nghệ

Mạng lưới thu gom phế liệu là nền tảng nhưng để những vỏ chai, màng bọc nilon ve chai thu về thực sự hóa thành "vàng", theo ông Vượng, cần có sự can thiệp mạnh mẽ của chính sách kiến tạo và khoa học công nghệ.

Chủ tịch VietCycle chỉ ra 4 trụ cột không thể thiếu để xây dựng mô hình Kinh tế tuần hoàn rác thải nhựa. Trong đó, trụ cột đầu tiên bắt đầu từ gốc rễ là sản phẩm, hàng hóa cần được thiết kế theo hướng thuận tiện cho phân loại, sử dụng đơn vật liệu để dễ nhận biết, tái chế.

Tiếp đó, trụ cột thứ hai, Nhà nước cần quy định bắt buộc 'Tỷ lệ nguyên liệu tái chế' trong sản phẩm mới để kích cầu thị trường. Trụ cột thứ ba, áp dụng nghiêm ngặt 'Chính sách Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), cùng với trụ cột thứ tư là cơ chế khuyến khích đầu tư để rót vốn xây dựng hạ tầng, tạo điểm tựa thu mua ổn định cho người lao động thu gom.

Khi rác đã được thu gom bài bản, khoa học công nghệ sẽ làm nhiệm vụ nâng tầm giá trị. Đưa ra định hướng nghiên cứu khoa học công nghệ trong quản lý chất thải rắn thời gian tới, Phó chủ tịch VPA khẳng định, không thể mãi quanh quẩn với công nghệ tái chế cơ học thô sơ, tạo ra các sản phẩm giá trị thấp.

"Chúng ta phải tập trung nguồn lực để nâng cao chất lượng chất dẻo tái sinh, làm sao hạt nhựa từ rác thải Việt Nam phải đạt chuẩn bao bì thực phẩm cao cấp. Để làm được điều đó, cần làm chủ công nghệ phân loại rác thải ở quy mô công nghiệp để xử lý đặc thù rác hỗn hợp của nước ta, đồng thời đẩy mạnh các công nghệ tái chế tiên tiến, điển hình như tái chế hóa học", ông Vượng nhấn mạnh

Bài toán tuần hoàn rác thải nhựa của Việt Nam là một phương trình nhiều biến số. Nhưng theo ông Hoàng Đức Vượng, phương trình ấy chỉ có thể giải được với phương pháp lấy "mạng lưới người thu gom" làm trung tâm, dùng chính sách EPR làm bệ đỡ và dùng công nghệ lõi làm đòn bẩy.

Sự cộng hưởng này vừa giải quyết vấn nạn môi trường, tạo sinh kế bền vững cho người yếu thế, vưa giúp ngành nhựa Việt Nam tự chủ được nguyên liệu, tối ưu hóa giá trị kinh tế.