Nghệ sĩ Ưu Đàm: Khắc hoạ 'con rắn độc' đang bủa vây con người

Đến với triển lãm cá nhân đầu tiên của nghệ sĩ Ưu Đàm Trần Nguyễn tại Gallery Quỳnh ở số 118 Nguyễn Văn Thủ, TP. HCM, cảm giác đầu tiên là choáng ngợp, thu hút và tò mò. 

Đập vào mắt người xem ngay lối vào là một mạng lưới các cột khí làm bằng áo mưa nhựa, ống nhựa, túi nilon nhiều màu sắc cuốn lấy cả toà nhà như những luồng khí chằng chịt và tinh vi quấn lấy cơ thể, bóp chẹt từng mạch máu của con người.

Những lá phổi phồng xẹp, hít thở liên tục như một cơ thể đang hấp hối, đang điên cuồng giãy dụa trong bầu không khí đặc nghẹt của chuỗi 16 chiếc xe máy cũ với các ống pô như đang lâm trận, phun hàng tấn khí thải đủ để thổi căng những dải đuôi mãng xà bay lên, xuyên thẳng từ tầng trệt đến tận nóc toà nhà năm tầng.

Có thể ngửi thấy mùi xăng khét lẹt, mùi hôi thối của khí thải, mùi nhựa cháy nồng nặc. Tưởng như đó là không khí mà chính ta đang hít thở hàng ngày.

Với tác phẩm sắp đặt mang tựa đề Rồng Rắn Lên, gồm một video, điêu khắc, ảnh, và một sắp đặt lớn với những chiếc xe máy và hệ thống ống pô liên tục thổi căng những “con rắn” được khâu từ các túi nhựa dùng một lần, nghệ sĩ Ưu Đàm đã “bắt nhốt” khí thải bằng nghệ thuật, từ đó chúng ta có thể hình dung thế giới mà mình đang sống với lời cảnh báo rợn người nhưng đang cố tình lãng quên.

Sự liên tưởng giữa con rắn, vật thiêng đại diện cho sự trừng phạt của đấng thần linh trong thần thoại Hy Lạp với trò chơi dân gian và thực tế xã hội ở Việt Nam là những ẩn dụ độc đáo trong tác phẩm của nghệ sĩ Ưu Đàm. 

“Xã hội ngày nay là một cuộc chiến, khi bước ra đường mỗi người phải “phủ” quanh mình một lớp áo giáp sặc sỡ, cưỡi một con ngựa sắt. Nhưng nếu Thánh Gióng phải đánh đuổi giặc ngoại xâm thì chúng ta ngày nay phải gồng mình chống chọi với thời tiết, ô nhiễm, áp lực”, Ưu Đàm chia sẻ.

“Trong quá trình sinh tồn, chúng ta tạo ra nhiều rác, khi thải và biến đổi khí hậu. Con người đang chật vật đấu tranh với những chế phẩm của một nền công nghiệp đang liên tục tàn phá và làm mất cân bằng hệ sinh thái tự nhiên. Thông qua nhiều ngôn ngữ nghệ thuật, tôi mong muốn đưa ra một cách tiếp cận các vấn đề môi trường thông qua nghệ thuật đương đại, để mỗi người chúng ta có thể hình dung và liên tưởng thấy chính mình trong một thực trạng chung”, anh cho biết thêm.

Triển lãm còn có cả một con voi khổng lồ bằng khí thải trong căn phòng, bên cạnh là một chú voi con. Một ẩn dụ nữa của Ưu Đàm về vấn đề khí thải độc hại và môi trường ô nhiễm. Nó vẫn sờ sờ ra đó, phủ hết không gian của căn phòng trống mỗi khi ta trở về nhà, ăn ngủ cùng ta, quấn vào ta trong con đường mưu sinh hàng ngày dẫu rằng ta không thấy chúng, nhưng dường như chúng bị lãng quên thực sự. Một vấn đề lớn không được thừa nhận, được nghệ sĩ tạo hình từ những lớp vỏ nhựa. 

Hình hài vừa châm biếm, vừa nghiêm trọng này hít đầy tới mức gần như nổ tung, một thứ chất độc lẩn khuất và vô hình trong không gian đô thị của Sài Gòn, nơi số lượng xe máy gần như tương đương với số lượng dân cư của thành phố này.

Trong những cảnh được quay tại khu vực sân thượng cùng những mảng tối được bao vây bởi những chiếc xe máy, những “con rắn” giờ đây mang một sự sống hoang dại và dữ dội, trực tiếp đối đầu với những vũ công trong một màn khiêu vũ đôi đầy xung đột, lãng mạn và bi kịch.

Trong trường thi Aeneid của Virgil, tư tế Laocoön đã cố gắng cảnh báo những cư dân thành Trojan về con ngựa gỗ đáng ngờ được tặng bởi những người Hy Lạp nhưng không thành. Để trả thù, nữ thần Athena đã phái hai con rắn biển tới sát hại ông và hai người con trai của ông.

Cũng như những minh chứng hiển nhiên và những nghiên cứu khoa học về biến đổi khí hậu thường bị bác bỏ, những vũ công trong Rồng Rắn Lên phải chật vật đấu tranh để đẩy lui những con quái thú đang dần nuốt chửng lấy chúng ta, không để lại gì ngoài những dấu vết của khí carbon.

Ở một chương khác, vận trên mình khẩu trang, mũ bảo hiểm và trang phục chống nắng, 44 người lái xe và những chiếc xe máy của họ di chuyển trong khuôn hình chữ nhật, trong khi những “con rắn” độc quấn lấy, bủa vây, và thậm chí bóp nghẹt chính họ từ mọi hướng. Trong tầm mắt bị che khuất nhưng vẫn tuần hành qua các con phố trên những con “ngựa sắt”, cảnh phim gợi nhắc về người anh hùng Thánh Gióng, cưỡi trên lưng chiến mã sắt giải phóng đất nước Việt Nam khỏi ách xâm lăng.

Từ một câu chuyện cổ quen thuộc với trẻ em tại Việt Nam, cách tiếp cận của Ưu Đàm không phải là câu chuyện về chủ nghĩa anh hùng hay đế quốc, mà là một lời cảnh tỉnh kêu gọi những hành động thiết thực vì môi trường. Bản nhạc nền ồn ã một cách kỳ lạ và đanh thép mang màu sắc công nghiệp bởi nhà soạn nhạc Tôn Thất An phần nào củng cố cho ý tưởng những “kẻ xâm lược” khó nhận diện hơn chúng ta nghĩ rất nhiều, và cuộc chiến đang trở nên ngày càng gay gắt hơn.

Sắp đặt mang tính tổng thể cao của Ưu Đàm trải khắp bốn tầng triển lãm và khu vực sân thượng của Gallerie Quynh, đề cập tới một vấn đề lớn mà những đất nước với tốc độ hiện đại hoá cao như Việt Nam phải đối diện. Các không gian được lấp đầy bởi những tác phẩm điêu khắc và vật thể thuộc dự án lớn này, ta có thể thấy rõ quang cảnh của sự tham vọng và một sự tạo dựng không ngừng nghỉ.

Cảnh cuối của tác phẩm video gợi nhắc về sự tham vọng sai lầm và kiêu ngạo của con người hình thành nên Tháp Babel, những chiếc xe máy và những “con rắn” nối đuôi nhau di chuyển từ mặt đất lên tới đỉnh của một toà nhà bằng gạch. Một cơn bão âm u kéo về và những con rắn giằng mình ra khỏi những ống pô và lớp vỏ nhựa của chúng để phân tán, chuyển hoá, và bao trùm lấy cả bầu không gian. 

Những cấu trúc không vững vàng ắt sẽ dẫn tới sự sụp đổ và suy tàn, và trần thuật về ngày tận thế này, được hình thành từ những trải nghiệm thực của hàng triệu con người, sẽ không chỉ đơn thuần là một câu chuyện “rồng rắn lên”.

Ưu Đàm Trần Nguyễn sinh năm 1971 tại TP. HCM, đã tốt nghiệp với bằng thạc sĩ từ trường School of Visual Arts tại New York vào năm 2005, và bằng cử nhân từ trường đại học UCLA vào năm 2002. Anh cũng đã theo học ba năm tại trường Đại học Mỹ Thuật TP. HCM.

Những tác phẩm đa dạng của anh thường tiếp cận với các đề tài địa - chính trị, môi trường, và các vấn đề về an ninh và sự hợp tác. Kết hợp giữa chất liệu truyền thống và những công nghệ mới, những tác phẩm độc đáo của anh đã thu hẹp khoảng cách Á - Âu, trong nước và quốc tế, nhằm đối diện và chất vấn các vấn đề cấp thiết và phức tạp trong đời sống hiện đại và ngày một mở rộng tại Đông Nam Á và các khu vực khác.

Ưu Đàm đã xuất hiện trong nhiều triển lãm danh tiếng trên thế giới. Đây là lần đầu tiên anh muốn dành hết tâm huyết để cống hiến cho người xem Việt Nam ở mọi lứa tuổi, từ giới chuyên môn nghệ thuật đến người xem đại chúng, từ người lớn đến trẻ em.

Ưu Đàm chia sẻ: “Tôi muốn dành cho người xem Việt Nam câu chuyện rất Việt Nam này, nhưng nó mang tính toàn cầu. Làm cách nào để bạn có thể nhìn thấy hình ảnh thực sự lượng khí thải ra, nếu không “bắt” nó lại, bạn không thể hiểu nó lớn bao nhiêu.”

“Khí thải là nỗi ám ảnh lớn của tôi từ hồi còn bé xíu, chỉ cần nghe cái mùi bay lên là muốn bệnh. Mùi khói xăng xe kinh khủng quyện với bụi độc hại có thể giết người được. Ám ảnh về khí thải rõ nhất là khi bạn dừng xe trước đèn đỏ, xung quanh cả trăm chiếc xe máy, cảm giác luồng hơi trong môi trường đó khiến người ta không thể bình tĩnh được, khó có thể còn dễ thương với người khác. Nó như con rắn khói bay lên, mình tìm cách “chụp” nó lại.”

“Tôi từng ở Úc, Cali, New York nhiều năm, thấy ở đâu cũng kẹt xe, mình cũng thử lấy nilon bọc ống pô lại, thấy xe hơi thải lượng khí còn kinh khủng hơn xe máy nhiều. Mình ngồi trên xe hơi tưởng sạch, nhưng lượng khí thải ra kinh khủng lắm. Xe hơi đã vậy, máy bay, tàu chở hàng thải lượng khí kinh dị cỡ nào”, anh nhấn mạnh.

“Cuộc chiến với khí thải còn dài lắm, mỗi người thực sự là những kỵ sĩ”, Ưu Đàm chia sẻ và cho biết, làm triển lãm không để phê phán ai mà chỉ nêu thực trạng dưới con mắt một nghệ sĩ.