Đường đến 100 tỷ USD của ngành bán dẫn Việt Nam

Ngày đầu tháng 3, khuôn viên Đại học Bách khoa Hà Nội chật kín học sinh lớp 12 tham gia ngày hội tư vấn tuyển sinh, hướng nghiệp. Tại quầy tuyển sinh của Đại học FPT, Minh Khôi, học sinh lớp 12 tại Hà Đông say sưa lắng nghe về ngành thiết kế vi mạch.

Cậu bé bị hấp dẫn bởi những tấm wafer lấp lánh và câu chuyện về những con chip nhỏ bé đang vận hành cả thế giới. Với Khôi, đây không chỉ là một ngành học, mà là cánh cửa dẫn vào tương lai của ngành công nghệ cao.

Mẹ Minh Khôi, bà Lan, đứng cạnh con với gương mặt vừa tự hào, vừa lo âu. Bà cho biết, con đã đam mê công nghệ từ nhỏ, ban đầu gia đình muốn hướng con theo ngành phần mềm truyền thống.

"Nhưng kể từ 2 năm trước, khi nghe về ngành bán dẫn trên truyền hình, con rất thích. Vấn đề là bố mẹ chưa biết hướng nghiệp ra sao, vì gia đình chưa có ai theo nghề này, cũng không rõ ra trường con sẽ làm ở đâu", bà Lan chia sẻ.

Băn khoăn của bà Lan là nỗi lòng của hàng nghìn phụ huynh Việt Nam. Tuy nhiên, dữ liệu thực tế đang cho thấy một làn sóng quan tâm chưa từng có với ngành bán dẫn.

Theo thống kê từ Bộ Giáo dục và Đào tạo, tính đến đầu năm 2026, số lượng học sinh lớp 12 đăng ký nguyện vọng vào các ngành liên quan đến bán dẫn, vi mạch đã tăng gấp 3 lần so với giai đoạn 2023.

Hiện tại, Việt Nam có gần 30 trường đại học mở ngành, hoặc chuyên ngành vi mạch bán dẫn, với tổng chỉ tiêu tuyển sinh năm 2026 đạt mức 10.000 sinh viên. Riêng Đại học FPT đã tiên phong thành lập Khoa vi mạch bán dẫn từ 2024, đã dành tới 1.000 chỉ tiêu cho chuyên ngành này với những suất học bổng 100% để thu hút nhân tài.

Dù số lượng người học tăng nhanh, nhưng lãnh đạo các cơ quan quản lý khẳng định thị trường vẫn đang ở trạng thái "khát" nhân lực trình độ cao.

Ông Võ Xuân Hoài, Phó giám đốc Trung tâm đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC) nhận định: "Mục tiêu của Việt Nam là đến 2030 đào tạo được 50.000 kỹ sư bán dẫn, nhưng không phải tất cả đều dùng cho thị trường trong nước. Đây là ngành có tính toàn cầu cao, nhân lực đào tạo ra có thể làm tại các nền kinh tế phát triển như Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ, châu Âu, đảo Đài Loan, nơi đang thiếu hụt kỹ sư trầm trọng".

Theo ông Hoài, mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn vào năm 2030 của Chính phủ là hoàn toàn khả thi, nếu duy trì được sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp như hiện nay.

Chúng ta lựa chọn con đường khó nhưng bền vững: từng bước làm chủ công nghệ lõi, chủ động tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, trên cơ sở hợp tác bình đẳng, cùng có lợi, với tinh thần biến không thành có, biến khó thành dễ, biến không thể thành có thể

Kế hoạch đưa Việt Nam lên bản đồ bán dẫn toàn cầu dựa trên chiến lược có tầm nhìn dài hạn đến năm 2050. Nguyên Thủ tướng Phạm Minh Chính nhiều lần khẳng định, bán dẫn là "động cơ của thế kỷ 21" và Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc chơi này.

Quyết định số 1018/QĐ-TTg ngày 21/9/2024 đã ban hành Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn 2050. Công thức dành cho Việt Nam là C = SET + 1.

Trong đó, C (Chip) là mục tiêu cuối cùng. Để đạt được con chip "Make in Vietnam", cần sự hội tụ của ba thành tố: S (Specialized - Chip chuyên dụng), E (Electronics - Công nghiệp điện tử làm nền tảng), T (Talent - Nhân tài).

Số "+1" trong công thức mang ý nghĩa địa chính trị quan trọng, Việt Nam là điểm đến mới an toàn và tin cậy trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Chiến lược được chia làm 3 giai đoạn. Giai đoạn 1 (2024-2030) tập trung tận dụng lợi thế địa chính trị và nhân lực, thu hút FDI có chọn lọc để hình thành năng lực cơ bản trong thiết kế và đóng gói. Giai đoạn 2 (2030-2040) đặt mục tiêu trở thành trung tâm bán dẫn toàn cầu, kết hợp giữa tự cường và FDI. Giai đoạn 3 (2040-2050) là lúc Việt Nam làm chủ hoàn toàn khâu nghiên cứu và phát triển.

Đến năm 2050, quy mô doanh thu công nghiệp bán dẫn tại Việt Nam được kỳ vọng đạt trên 100 tỷ USD/năm. Đây là con số khổng lồ, tương đương với tổng kim ngạch xuất khẩu của nhiều ngành công nghiệp mũi nhọn hiện nay cộng lại.

Ở đó, Việt Nam sẽ hình thành ít nhất 300 doanh nghiệp thiết kế, 3 nhà máy chế tạo chip bán dẫn, 20 nhà máy đóng gói, kiểm thử sản phẩm bán dẫn, làm chủ nghiên cứu và phát triển trong lĩnh vực bán dẫn.

Tất nhiên, đây không phải là con đường dễ dàng. "Chúng ta lựa chọn con đường khó nhưng bền vững: từng bước làm chủ công nghệ lõi, chủ động tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, trên cơ sở hợp tác bình đẳng, cùng có lợi, với tinh thần biến không thành có, biến khó thành dễ, biến không thể thành có thể", ông Phạm Minh Chính nhìn nhận.

Theo đánh giá của Ngân hàng thế giới, Việt Nam nên tập trung vào ba hướng đi chiến lược bao gồm: mở rộng thiết kế hậu kỳ; chuyển sang thiết kế tiền kỳ, phát triển tài sản trí tuệ (IP) về vi mạch bản địa và sản phẩm hệ thống trong chip đầy đủ; và nhảy vọt lên đóng gói tiên tiến, như công nghệ xếp chồng vi mạch 2.5D/3D và công nghệ tích hợp trong chip (System-in-Package - SiP).

Nhóm nghiên cứu này khuyến nghị, Việt Nam cần nhanh chóng lấp đầy "lỗ hổng" về hạ tầng R&D dùng chung để các startup và trường đại học có thể thực hành mà không phải đầu tư hàng trăm triệu USD vào phòng thí nghiệm riêng biệt.

Trên thực tế, thị trường bán dẫn Việt Nam đang chuyển động với tốc độ nhanh hơn mức trung bình của thế giới. Năm 2025, quy mô thị trường đạt mức gần 10 tỷ USD với tốc độ tăng trưởng ổn định 15-17%.

Hiện nay, Việt Nam có hơn 60 doanh nghiệp thiết kế vi mạch đang hoạt động. Tuy nhiên, sự xuất hiện của những tập đoàn nội địa như Viettel và FPT trong vai trò nhà sản xuất đang làm thay đổi hoàn toàn cục diện.

Tháng 1/2026, Tập đoàn Viettel chính thức khởi công Nhà máy chế tạo chip bán dẫn công nghệ cao đầu tiên tại Khu công nghiệp Hòa Lạc. Với diện tích 27 ha và công nghệ tiến trình 32nm, nhà máy này gánh vác trọng trách làm chủ khâu sản xuất, "mắt xích" vốn là khoảng trống lớn nhất của Việt Nam suốt nhiều thập kỷ.

Trước đó, Viettel đã chứng minh năng lực của mình khi thiết kế thành công chip phục vụ công nghệ 5G và chip chuyên dụng cho hệ thống dò tìm. Việc có một nhà máy riêng giúp Viettel không còn phụ thuộc vào các đơn vị nước ngoài, đảm bảo an ninh và tính chủ động tuyệt đối.

Cùng thời điểm, Tập đoàn FPT cũng tăng tốc với mảng chip bán dẫn bằng việc thành lập nhà máy kiểm thử và đóng gói tiên tiến tại Bắc Ninh.

Ông Trương Gia Bình, Chủ tịch FPT nhấn mạnh: "Chúng ta đang tiến thêm một bước để khép kín hệ sinh thái bán dẫn của Việt Nam. FPT đi lên từ khó khăn nên luôn làm theo cách rất thực tế: làm ra sản phẩm là phải bán được ngay. Chúng tôi sẽ phối hợp chặt chẽ với Viettel và các đối tác trong nước, sản xuất đến đâu thì FPT tham gia đóng gói, kiểm thử đến đó, để các con chip công nghệ Việt Nam có thể sớm đi vào đời sống".

Tính đến nay, FPT Semiconductor đã nhận được đơn hàng lên tới 25 triệu chip từ các đối tác trên thế giới, chủ yếu là các dòng chip chuyên dụng cho thiết bị y tế, IoT và điện tử tiêu dùng.

FPT đi lên từ khó khăn nên luôn làm theo cách rất thực tế: làm ra sản phẩm là phải bán được ngay. Chúng tôi sẽ phối hợp chặt chẽ với Viettel và các đối tác trong nước, sản xuất đến đâu thì FPT tham gia đóng gói, kiểm thử đến đó, để các con chip công nghệ Việt Nam có thể sớm đi vào đời sống

Tuy nhiên, con đường đi sau để về trước vẫn còn nhiều thách thức. Ông Nguyễn Thanh Yên, Giám đốc CoAsia SEMI Vietnam nhận định: "Ngành bán dẫn thế giới bắt đầu khoảng những năm 1965, nhưng tới thập niên 1970, Việt Nam đã có một số kỹ sư nghiên cứu vật liệu và sản xuất transistor. Các kỹ sư được gửi sang nước ngoài học, rồi về nước vận hành nhà máy. Lúc ấy có lẽ chúng ta chỉ cách thế giới khoảng 10 năm".

Đồng quan điểm, ông Lê Quang Đạm, Tổng giám đốc Marvell Việt Nam cho rằng: "Thật đáng tiếc vì trong hơn 20 năm qua, ngành bán dẫn của chúng ta mới chỉ tăng trưởng về số lượng doanh nghiệp, còn chất lượng vẫn nằm nhiều ở mảng thiết kế chứ chưa mạnh ở sản xuất hay kiểm định".

Nhìn sang các nước láng giềng, bài học thành công của Malaysia (chiếm 13% thị phần đóng gói, kiểm thử toàn cầu) hay Đài Loan (trung tâm sản xuất của thế giới) đều cho thấy vai trò dẫn dắt của Chính phủ và sự kiên trì trong đầu tư cho R&D.

Ít ai biết rằng, ngành bán dẫn Việt Nam đã từng có một khởi đầu rất sớm, nhưng đầy thăng trầm. Lịch sử chip Việt bắt đầu từ năm 1979 với sự ra đời của Nhà máy bán dẫn Z181, thực hiện các hợp đồng sản xuất diode, transistor cho khách hàng trong khối xã hội chủ nghĩa.

Tuy nhiên, hệ thống phân công lao động trong khối này cũng khiến Việt Nam phụ thuộc vào nguồn cung vật liệu và thiết bị từ Đông Âu. Khi Liên Xô tan rã, mạng lưới đứt gãy, Việt Nam mất cả thị trường lẫn nguồn cung. Ngành bán dẫn "ngủ đông".

Cơ hội thứ hai mở ra vào năm 2006, khi Intel nhận giấy phép đầu tư, chính thức đưa Việt Nam lên bản đồ bán dẫn toàn cầu. Trong giai đoạn này, một số doanh nghiệp nội địa như ICDREC, Next Level Communication (NLC), Arrive Technologies hay SDS đã xuất hiện, nhưng phần lớn sớm biến mất hoặc bị mua lại do thiếu thị trường.

Nhìn lại những lần "lỡ nhịp", khác biệt lớn nhất hiện nay chính là sự hội tụ của địa chính trị. Cuối năm 2023, chuyến thăm của ông Jensen Huang, Chủ tịch Nvidia, tập đoàn sản xuất chip giá trị nhất thế giới đã đánh dấu bước ngoặt lớn. Ông tuyên bố coi Việt Nam là "ngôi nhà thứ hai" và cam kết xây dựng một trung tâm AI R&D tại đây.

Sự hiện diện của Nvidia, cùng với Intel, Samsung, Amkor hay Marvell, đã tạo ra một hệ sinh thái bán dẫn đủ lớn để các doanh nghiệp Việt Nam dựa vào đó mà lớn mạnh.

Việc Tổng Bí thư Tô Lâm gần đây nhấn mạnh phát triển công nghiệp bán dẫn là "yêu cầu khách quan và lựa chọn chiến lược" đã tiếp thêm luồng sinh khí mới cho cả hệ thống chính trị. Chip bán dẫn không chỉ là động lực tăng trưởng. mà còn phục vụ con người, giúp xã hội trở nên trí tuệ và nhân ái hơn.

Từ những lớp học tại FPT đến những nhà máy đang được xây dựng tại Hòa Lạc, Bắc Ninh, giấc mơ bán dẫn Việt đang được viết lại bằng người thật và việc thật. Chấm dứt những ngày "đi sau" để bước vào kỷ nguyên "làm chủ".