Kinh tế số bắt nguồn từ chuyến xe công nghệ, mã QR vỉa hè

Điểm chạm kinh tế số

6 giờ sáng, anh Nguyễn Văn Tùng, tài xế công nghệ tại Hà Nội bắt đầu ngày mới bằng việc mở ứng dụng nhận cuốc khách đầu tiên.

Chiếc điện thoại kết nối 5G không chỉ là công cụ mưu sinh, đã biến anh trở thành một "mắt xích" quan trọng của nền kinh tế số. Mọi dữ liệu về quãng đường, thời gian chờ và giao dịch thanh toán đều được số hóa và xử lý tính bằng giây.

Cách đó hàng trăm km, tại một nhà vườn ở Bắc Giang, chị Lan đang bật điện thoại livestream bán vải thiều trực tiếp trên nền tảng thương mại điện tử.

Từ một nông dân thuần túy chỉ biết bán buôn ngoài chợ, chị giờ đây tự tay quản lý đơn hàng. Chị Lan có thể theo dõi dòng tiền và "chốt" hàng nghìn giao dịch trên cả nước chỉ qua vài cú chạm trên màn hình điện thoại.

Câu chuyện của anh Tùng hay chị Lan cho thấy, kinh tế số đang len lỏi từng ngày vào đời sống của người dân. Ở đó, công nghệ không còn là đặc quyền của giới tinh hoa hay các tập đoàn lớn. Chuyển đổi số đã trở thành công cụ đắc lực, thay đổi phương thức lao động và tạo ra sinh kế bền vững cho hàng triệu người lao động phổ thông.

Theo báo cáo thường niên e-Conomy SEA 2025 do Google, Temasek và Bain & Company phát hành, quy mô kinh tế số Việt Nam dự báo đạt 39 tỷ USD tổng giá trị hàng hóa vào cuối năm ngoái.

Với tốc độ tăng trưởng 17% so với cùng kỳ, Việt Nam trở thành nền kinh tế số phát triển nhanh thứ hai toàn khu vực Đông Nam Á. Trong cơ cấu này, thương mại điện tử tiếp tục giữ vai trò chủ lực khi chiếm tới 2/3 tổng quy mô, dự báo đạt 25 tỷ USD. Quy mô các lĩnh vực như vận tải và giao đồ ăn cũng ghi nhận mức tăng 20%, đạt 5 tỷ USD.

Thực tế, bức tranh kinh tế số Việt Nam có thể còn lớn hơn như vậy. Theo Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, kinh tế số Việt Nam năm 2025 ước đạt khoảng 72,1 tỷ USD, đóng góp hơn 14% vào tổng GDP quốc gia.

Với Việt Nam, kinh tế số không chỉ là các nền tảng thương mại, mà được định hình với ba trụ cột chính gồm: phần cứng, phần mềm, viễn thông; kinh tế số ngành, tức số hóa các ngành công nghiệp, nông nghiệp truyền thống; và quản trị số trên nền tảng số.

Từ chính sách đến thực tiễn

Sự bùng nổ của làn sóng kinh tế số hôm nay bắt nguồn từ tầm nhìn hoạch định và những bước đi chiến lược dài hạn của quốc gia. Khởi điểm từ Nghị quyết 52-NQ/TW của Bộ Chính trị về chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Đảng và Nhà nước đã sớm nhận diện công nghệ là chìa khóa định hình tương lai.

Chỉ đạo này sau đó được cụ thể hóa bằng Quyết định 411/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia phát triển kinh tế số và xã hội số.

Gần đây nhất là việc ban hành Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Nghị quyết này gắn chặt với Luật Dữ liệu và Luật Công nghiệp công nghệ số, hướng tới mục tiêu tham vọng đến năm 2030, tỷ trọng kinh tế số phải chiếm tối thiểu 30% GDP quốc gia.

Để những định hướng này đi vào thực tiễn, TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho rằng, cần đẩy mạnh quá trình chuyển đổi số ở các ngành sản xuất truyền thống, đặc biệt là lĩnh vực chế biến, chế tạo.

Ông Hiển đề xuất, cần nhanh chóng áp dụng các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho các lĩnh vực mới. Việc này tạo ra một không gian an toàn cho đổi mới sáng tạo nảy mầm, mà không ảnh hưởng tới tính an toàn của hệ thống.

Quan điểm này nhận được sự đồng tình từ các chuyên gia quốc tế đang theo dõi sát sao thị trường Việt Nam. Ông Marc Woo, Tổng giám đốc Google Việt Nam đánh giá, nền kinh tế số trong nước đang thể hiện sức bật cực kỳ mạnh mẽ, được thúc đẩy trực tiếp bởi sự thích nghi năng động của người dùng.

Câu chuyện của MoMo với những mã QR thanh toán là một minh chứng cho sự chuyển dịch này. Từ những trung tâm thương mại sầm uất, cho đến từng chiếc xe đẩy bán trà đá, bánh mì vỉa hè, mã QR của MoMo đã thay đổi hoàn toàn thói quen giao dịch tiền mặt của người Việt.

MoMo không chỉ cung cấp công cụ chuyển tiền đơn thuần. Nền tảng này mang đến một bộ giải pháp tài chính số toàn diện, giúp tiểu thương gỡ bỏ nút thắt về đối soát và vận hành. Các hộ kinh doanh giờ đây có thể dễ dàng quản lý dòng tiền hàng ngày.

Thông qua lịch sử giao dịch minh bạch, nhóm này dần xây dựng được hồ sơ tín nhiệm số. Từ đó, tiểu thương có cơ hội tiếp cận các dịch vụ vay vốn, tín chấp quy mô nhỏ ngay trên nền tảng, điều mà hệ thống ngân hàng truyền thống chưa thể đáp ứng.

Nhìn sang sự thành công của Trung Quốc, nền kinh tế số của nước láng giềng này đáng để cho Việt Nam học hỏi. Trung Quốc vươn lên nhờ sớm xây dựng hệ thống chiến lược đồng bộ, đầu tư ngân sách khổng lồ vào hạ tầng mạng tiên tiến.

Đặc biệt, sự hậu thuẫn mạnh mẽ để các tập đoàn tư nhân xây dựng hệ sinh thái thanh toán và thương mại điện tử đã giúp quốc gia này làm chủ hoàn toàn nguồn tài nguyên dữ liệu. Từ đây, Việt Nam có thể học hỏi bằng cách ưu tiên nguồn lực nâng cấp hạ tầng kỹ thuật số và nhanh chóng hoàn thiện hành lang pháp lý cho nền kinh tế mới.

Kinh tế số thúc đẩy tăng trưởng hai con số

Hướng tới tương lai, kinh tế số được kỳ vọng trở thành động lực đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045. Đặc biệt, trong giai đoạn 2026-2030, để thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình, Việt Nam đang đối mặt với áp lực phải đạt mức tăng trưởng kinh tế hai con số trên 10%.

Kinh tế số chính là con đường khả dĩ nhất để hiện thực hóa mục tiêu này. Theo GS.TS Tô Trung Thành, giảng viên cao cấp đến từ Đại học Kinh tế Quốc dân, khi các động lực tăng trưởng truyền thống dựa vào vốn tín dụng và lao động giá rẻ đã chạm ngưỡng, mô hình kinh tế bắt buộc phải có sự chuyển dịch sâu sắc.

Ông cho rằng, vấn đề cốt lõi không nằm ở tốc độ, mà ở mô hình tăng trưởng. Trong đó, kinh tế số bắt buộc phải trở thành trục chuyển đổi trung tâm để tạo ra thay đổi về chất.

Vị chuyên gia khẳng định, kinh tế số trong tương lai sẽ là đầu tàu của đổi mới công nghệ và sáng tạo. Do đó, cần nhận diện rõ mối liên kết và khả năng lan tỏa giữa các ngành kinh tế số lõi với các lĩnh vực sản xuất khác.

Để kinh tế số trở thành đầu tàu thực sự, Việt Nam phải tự chủ được công nghệ, đặc biệt là khối tư nhân. Ông Hà Trung Kiên, Phó chủ tịch G-Group đề xuất, doanh nghiệp tư nhân cần được đặt vào vị trí trung tâm của hạ tầng số quốc gia, từ việc xây dựng nền tảng cho đến tiêu chuẩn vận hành.

Theo ông Kiên, G-Group đang quyết liệt thay đổi cấu trúc chiến lược để đồng hành cùng quốc gia trong giai đoạn tiến lên kinh tế số. Với quy mô hơn 6.000 nhân sự chất lượng cao và 9 công ty thành viên, tập đoàn này đang rót nguồn lực khổng lồ vào R&D, tham gia sâu vào các lĩnh vực như dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo (AI).

Ông Kiên khẳng định, doanh nghiệp đang chuyển mình từ tư duy đi theo công nghệ sang định hình công nghệ, không chỉ ứng dụng mà phải tự nghiên cứu và làm chủ AI.

Báo cáo e-Conomy SEA 2025 cũng chỉ ra, AI và hệ thống trung tâm dữ liệu sẽ là nền tảng dẫn dắt nền kinh tế số trong thập kỷ tới. Việt Nam hiện đang dẫn đầu Đông Nam Á về mức độ ứng dụng AI, với 81% người dùng tương tác công cụ AI mỗi ngày.

Cụ thể, trong lĩnh vực logistics và vận tải, thuật toán AI giúp tối ưu hóa tuyến đường vận chuyển, dự báo nhu cầu hàng hóa với độ chính xác cao, từ đó tiết kiệm hàng triệu giờ đồng hồ. Trong nông nghiệp thông minh, các hệ thống cảm biến tại đồng ruộng giúp nông dân tự động giám sát độ ẩm, phân tích dinh dưỡng đất và điều tiết lượng phân bón. Còn ở mảng giáo dục và đào tạo, nền tảng AI đang từng bước tạo ra các lộ trình học tập cá nhân hóa, giúp người học tiếp cận tri thức hiệu quả chưa từng có.

Song hành với những cơ hội bứt tốc, hành trình vươn tới tăng trưởng hai con số vẫn còn những bài toán cần lời giải. Nguồn nhân lực số chất lượng cao chưa đáp ứng đủ cả về lượng và chất. Hạ tầng trung tâm dữ liệu quy mô lớn trong nước đang thiếu hụt. Đặc biệt, quá trình chuyển đổi số tại nhiều doanh nghiệp chưa thực sự hiệu quả.

Dù đối mặt nhiều thách thức, vẫn có những doanh nghiệp chuyển đổi thành công lên nền kinh tế số. Chuỗi nhà thuốc Long Châu là một trường hợp như vậy.

Không chỉ dừng lại ở việc bán thuốc, chuỗi với hơn 2.400 nhà thuốc và 200 trung tâm tiêm chủng đã tích cực tham gia vào hệ sinh thái y tế số quốc gia. Long Châu là đơn vị tiên phong tại Việt Nam tích hợp định danh điện tử qua VNeID, kết nối thành công hệ thống dữ liệu người dùng với định danh cá nhân.

Trí tuệ nhân tạo được ứng dụng sâu để phân tích và xây dựng hồ sơ sức khỏe cá nhân hóa cho hàng triệu người dùng. Tại đây, AI không được dùng để thay thế con người, mà để đồng hành cùng đội ngũ dược sĩ, giúp mỗi lần tương tác với bệnh nhân trở nên nhanh hơn, chính xác và thấu cảm hơn.

Nhờ hệ thống camera 24/7 kết hợp AI tự động giám sát, toàn bộ quy trình vận hành kho lạnh của Long Châu được kiểm soát nghiêm ngặt. Việc đo lường thời gian lấy thuốc được tinh chỉnh tới từng 15 giây. Đồng thời, 100% trung tâm tiêm chủng được trang bị hệ thống khám bệnh từ xa, kết nối trực tiếp với chuyên gia bệnh viện lớn.

Thông qua mạng lưới rộng khắp cùng nền tảng sổ sức khỏe điện tử, khách hàng dễ dàng mua thuốc, đặt lịch tiêm chủng, tra cứu nguồn gốc dược phẩm ngay tại nhà. Từ chuỗi bán lẻ thông thường, bằng việc coi dữ liệu và đổi mới sáng tạo là cốt lõi, Long Châu đang là hình mẫu cho việc một doanh nghiệp truyền thống bước lên kinh tế số.