Phát triển thị trường năng lượng: Cơ chế giá vẫn còn nhiều vấn đề

Xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh minh bạch là yếu tố quan trọng trong bối cảnh ngành năng lượng Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chưa từng có về chuyển dịch xanh, đảm bảo an ninh năng lượng.

Điều chỉnh Quy hoạch tổng thể quốc gia đặt mục tiêu phát triển kinh tế ở mức từ 10% trở lên trong gia đoạn 2026 – 2030, đồng nghĩa với việc nhu cầu điện phải tăng trưởng mỗi năm từ 12 – 13% trở lên. Nếu tính thêm yếu tố kinh tế số và trí tuệ nhân tạo, mức tăng trưởng ngành điện hàng năm cần thiết phải đạt ít nhất 15% trở lên.

“Trong bối cảnh đó, nếu thiếu minh bạch, thiếu cạnh tranh lành mạnh thì thị trường sẽ không thể thu hút vốn đầu tư xã hội, không thể tạo ra động lực cải thiện hiệu suất và càng không thể đảm bảo an ninh năng lượng lâu dài”, ĐBQH Nguyễn Quang Huân, Ủy viên Ủy ban Khoa học, công nghệ và môi trường của Quốc hội, Chủ tịch HĐQT CTCP Halcom Việt Nam, nhấn mạnh.

Nhận định trên được ông Huân đưa ra tại Diễn đàn “Xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch: Thách thức và cơ hội cho doanh nghiệp” chiều ngày 18/12.

Nhìn từ thực tiễn, ông Huân thẳng thắn chỉ ra rằng, hiện nay vẫn còn sự chồng chéo giữa các luật như Luật Điện lực, Luật Quy hoạch, Luật Đầu tư, Luật Đấu thầu, Luật Đất đai, Luật Bảo vệ môi trường. Những điểm giao thoa này tạo ra khoảng trống pháp lý hoặc thủ tục phức tạp, gây khó khăn cho doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý.

Việt Nam cũng chưa có hành lang pháp lý hoàn chỉnh cho thị trường điện bán buôn cạnh tranh, cho cơ chế hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA).

Theo ông, bài học từ nhiều quốc gia cho thấy thị trường năng lượng chỉ có thể vận hành minh bạch nếu được đặt trên nền tảng pháp lý ổn định, nhất quán và dự báo được trong dài hạn.

Ông cũng chỉ ra nhiều bất cập đang ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của thị trường năng lượng.

Đơn cử, cơ chế giá chưa phản ánh đủ chi phí và rủi ro, gây khó khăn cho nhà đầu tư và làm giảm động lực đổi mới công nghệ. Trong khi đó, cơ chế điều chỉnh giá điện còn chậm, thiếu tính dự báo, không đáp ứng yêu cầu thị trường mở và hội nhập.

Bên cạnh đó, cơ quan điều tiết năng lượng chưa có đủ tính độc lập, trong khi dữ liệu thị trường như giá giao dịch, phụ tải, phương thức vận hành hệ thống… chưa được công bố minh bạch, ảnh hưởng tới năng lực dự báo và niềm tin của doanh nghiệp.

Công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo cũng chưa được áp dụng mạnh mẽ trong giám sát giao dịch, ngăn ngừa rủi ro và phát hiện bất thường, khiến hoạt động giám sát chủ yếu mang tính thủ công và phản ứng chậm.

Vị chủ tịch Halcom Việt Nam cho rằng, những vấn đề trên cho thấy thị trường năng lượng Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới nhưng bộ công cụ quản lý, pháp lý và giám sát vẫn chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn.

Do đó, nếu không cải cách kịp thời sẽ gặp khó khăn trong việc thu hút nguồn lực xã hội, đặc biệt là đầu tư tư nhân và đầu tư nước ngoài vào hạ tầng năng lượng, trong khi nhu cầu phát triển kinh tế – xã hội ngày càng lớn.

Chia sẻ cùng quan điểm về cơ chế giá, TS. Nguyễn Quốc Thập – Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, cho rằng, Nhà nước không nên can thiệp vào cơ chế giá, mà chỉ đóng vai trò kiến tạo và điều hóa lợi ích các nhà đầu tư trong chuỗi bằng các công cụ thuế.

“Giá minh bạch là nền tảng của cạnh tranh, phát triển lành mạnh và thu hút đầu tư”, ông Thập nhấn mạnh và cho rằng, cần tiến tới một đường truyền tải điện như hệ thống giao thông như hiện nay thì mới giải quyết được một thị trường điện cạnh tranh.

Lấp khoảng trống, phát triển thị trường năng lượng

Để khắc phục những vấn đề còn tồn tại, ông Huân nhấn mạnh, việc thể chế hóa đầy đủ các nghị quyết là điều kiện tiên quyết để tạo ra cơ sở pháp lý thống nhất, minh bạch và có tính ràng buộc cao.

Kỳ họp thứ 10, Quốc hội Khóa XV vừa qua đã thông qua Nghị quyết về các cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026 – 2030 nhằm thể chế hóa Nghị quyết 70/TW của Bộ Chính trị là bước đi quan trọng đầu tiên thể hiện theo hướng này.

Bên cạnh đó, việc sửa đổi toàn diện Luật Điện lực cần được ưu tiên hàng đầu. Lãnh đạo Halcom Việt Nam khuyến nghị, Luật Điện lực sửa đổi phải đặt mục tiêu xác lập cơ chế thị trường bán buôn, bán lẻ cạnh tranh đúng nghĩa, khuyến khích nhiều thành phần kinh tế tham gia vào cả ba khâu: phát điện, truyền tải và phân phối, nhưng với yêu cầu tách bạch rõ ràng.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, thị trường điện chỉ vận hành minh bạch và hiệu quả khi các khâu này được tách bạch, giá điện phản ánh đúng quan hệ cung cầu và cơ quan điều tiết hoạt động độc lập.

Ngoài ra, Việt Nam cần sớm ban hành cơ chế hướng dẫn thực hiện hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA). Đây là công cụ đặc biệt quan trọng giúp doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp FDI, có thể chủ động mua điện sạch từ nhà máy năng lượng tái tạo.

Theo ông Huân, DPPA không chỉ giúp giảm tải cho lưới truyền tải 500kV mà còn tạo ra thị trường điện xanh sôi động, góp phần thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam và chuyển dịch năng lượng và đạt phát thải ròng bằng không vào năm 2050.