Cơn ác mộng logistics của ngành dệt may từ xung đột Trung Đông

Những diễn biến quân sự mới nhất tại Trung Đông thời gian gần đây đã vượt ra khỏi một cuộc xung đột cục bộ, trở thành rào cản mang tính cấu trúc và giáng đòn trực tiếp vào ngành dệt may toàn cầu nói chung và Việt Nam nói riêng.

Việc phong tỏa Biển Đỏ buộc các tàu phải vòng qua Mũi Hảo Vọng, kéo dài thời gian giao hàng thêm 14 – 20 ngày. Điều này gây khó khăn cực lớn cho mặt hàng thời trang nhanh vốn có vòng đời ngắn, Hiệp hội Dệt may Việt Nam cho biết trong báo cáo mới nhất (Vitas).

Theo Vitas, chi phí vận tải phi mã khi giá cước container đi Mỹ và EU tăng gấp 2 – 3 lần, tuyến sang bờ Đông Hoa Kỳ gánh thêm phụ phí rủi ro chiến tranh từ 2.000 – 4.000 USD/container.

Bên cạnh đó, chu kỳ quay đầu tàu kéo dài dẫn đến tình trạng thiếu hụt container rỗng tại các cảng lớn như Cát Lái, Hải Phòng.

Không chỉ vậy, ngành dệt may Việt Nam, vốn phụ thuộc trên 70% vào nguyên liệu nhập khẩu (vải, xơ sợi), còn phải đối mặt với cú sốc năng lượng và rủi ro giá nguyên liệu.

Khi giá dầu thô vượt ngưỡng 100 USD/thùng, giá các loại sợi tổng hợp (polyester, nylon) và hóa chất nhuộm tăng mạnh. Đồng USD tăng giá cũng khiến chi phí nhập khẩu nguyên liệu đắt đỏ hơn, không bù đắp nổi lợi thế xuất khẩu.

Trong khi đó, giá xăng dầu trong nước tăng làm tăng chi phí vận hành nhà máy và vận chuyển nội địa, bào mòn biên lợi nhuận của các doanh nghiệp gia công.

Vitas cho biết, một số đơn hàng đi khu vực Trung Đông gặp khó khăn trong thanh toán quốc tế và xác nhận thư tín dụng (L/C) do hệ thống ngân hàng bị ảnh hưởng bởi các lệnh trừng phạt hoặc rủi ro an ninh.

Thậm chí, các đơn hàng xuất khẩu trực tiếp sang Trung Đông (trị giá khoảng 200 triệu USD/năm) có nguy cơ bị hoãn, hủy mà không được bồi thường do nguyên nhân bất khả kháng.

Ngoài ra, chiến lược của các nhà nhập khẩu cũng dịch chuyển, từ sản xuất vừa đủ sang dự phòng rủi ro, yêu cầu nhà máy rút ngắn hơn nữa thời gian sản xuất để bù đắp cho khâu vận chuyển.

Mô hình thời trang nhanh đòi hỏi thời gian ngắn cũng đang rút khỏi Việt Nam do không thể chịu được độ trễ hơn 20 ngày đường biển.

Đáng chú ý, những đơn hàng cao cấp bị trễ tiến độ buộc phải chuyển sang đường hàng không với mức cước phí tăng 70 – 100% do không phận Trung Đông đóng cửa. Để bù đắp cước phí container 13.000 USD, các nhãn hàng cũng ưu tiên đặt các mặt hàng biên lợi nhuận cao như đồ thể thao kỹ thuật thay vì hàng phổ thông.

Cục diện cạnh tranh mới của ngành dệt may

Bên cạnh biến số Trung Đông, thế giới đang bước vào kỷ nguyên "Khu vực hóa" (Regionalization) và "Sản xuất thân hữu" (Friend-shoring). Sự dịch chuyển này, theo Vitas đánh giá, mang lại cả thách thức và cơ hội mới cho dệt may Việt Nam.

Liên quan đến phán quyết thuế quan Mỹ và chiến lược near-shoring, Tòa án Thương mại quốc tế Hoa Kỳ đã chính thức bác bỏ sắc lệnh áp thuế đối ứng 20% đối với hàng Việt Nam, Tuy nhiên, chính quyền Mỹ lại lập tức áp dụng Section 122 (Thuế khẩn cấp thâm hụt thương mại) từ ngày 24/02/2026.

Theo đó, Việt Nam quay lại mức thuế tối huệ quốc MFN (trung bình 12 – 18%) + 10% phụ thu Section 122 (hiện tại ở mức 15% trong tối đa 150 ngày), dẫn tới tổng thuế thực tế khoảng 22 – 28%.

Dù vẫn cao nhưng mức này đã "dễ thở" hơn nhiều so với mức gần 40% trước đây, giúp Việt Nam khôi phục sức cạnh tranh với khu vực Trung Mỹ (thuế 0%).

Liên quan đến áp lực “near-shoring", căng thẳng cước biển đã đẩy nhanh chiến lược mua hàng lân cận của Mỹ. Thông qua Thỏa thuận CAFTA-DR, các nước như Guatemala và El Salvador được hưởng thuế 0% kèm quy tắc xuất xứ và chỉ mất 3 – 7 ngày giao hàng.

Cùng với gói trợ cấp 14 tỷ USD từ Americas Act, Mexico cũng nổi lên mạnh mẽ cạnh tranh trực tiếp đồ dệt kim và mặc nhà.

Tại thị trường EU, Việt Nam phải cạnh tranh trực tiếp với nhiều đối thủ sở hữu nhiều lợi thế, bao gồm Ấn Độ, Bangladesh và Trung Quốc.

Kể từ 27/1/2026, Hiệp định FTA EU – Ấn Độ có hiệu lực đưa thuế về 0%, tước đi lợi thế độc quyền EVFTA của Việt Nam. Kết hợp với việc Ấn Độ tự chủ 90% bông sợi tự nhiên (tránh được rủi ro giá dầu) và tuyến đường sang EU nhanh hơn Việt Nam 12 ngày, đây là đối thủ nguy hiểm nhất năm 2026, Vitas đánh giá.

Trong khi đó, Bangladesh chiếm ưu thế ở phân khúc sản phẩm xanh giá rẻ với hệ thống nhà máy chuẩn LEED lớn nhất còn Trung Quốc chủ động dịch chuyển gia công sang Đông Nam Á nhưng vẫn nắm giữ nguồn sợi, vải công nghệ cao và hệ thống quản trị AI.

Vitas nhận định, lợi thế lớn nhất để Việt Nam giữ chân nhãn hàng cao cấp EU là sự tuân thủ ESG, lĩnh vực mà Việt Nam đã đi trước Ấn Độ 3 – 5 năm.

Chiến lược và lộ trình cho 2026

Vitas cho rằng, bất chấp gọng kìm từ giá logistics và sức ép đối thủ, mục tiêu kim ngạch xuất khẩu 49 – 49,5 tỷ USD của ngành dệt may Việt Nam vẫn khả thi nếu các doanh nghiệp linh hoạt ứng biến và tập trung vào một số giải pháp được khuyến nghị.

Trước hết, thay đổi điều kiện thương mại, chủ động chuyển từ bán CIF sang bán FOB hoặc FCA (giao hàng tại cảng đi) để giảm thiểu rủi ro đàm phán và chia sẻ trách nhiệm vận tải với khách hàng.

Cùng với đó, đa dạng hóa phương thức vận tải, như sử dụng đường sắt liên vận Á - Âu để sang các nước EU nhằm đảm bảo tính ổn định và an toàn; kết hợp vận tải đa phương thức qua các trung tâm chuyển tiếp ít bị ảnh hưởng để rút ngắn thời gian giao hàng mùa vụ.Trong trường hợp cấp bách, chuyển sang vận tải hàng không nhưng cần đàm phán chia sẻ chi phí để tránh lỗ nặng.

Doanh nghiệp cũng cần tái cơ cấu nguồn nguyên liệu và sản phẩm, như tăng tỷ lệ sử dụng nguyên phụ liệu trong nước và nội khối, chuyển dịch sang nguyên liệu tự nhiên/tái chế (cotton, sợi tre, sợi dứa) để tránh bão giá dầu và đáp ứng tiêu chuẩn xanh của EU, dịch chuyển sang các mặt hàng giá trị cao để bù đắp chi phí logistics.

Vitas khuyến nghị, về quản trị rủi ro, doanh nghiệp nên đàm phán lại hợp đồng về thời gian giao hàng để tránh bị phạt hợp đồng mùa xuân – hè, mua gói bảo hiểm rủi ro chiến tranh, làm việc với ngân hàng để giãn nợ hoặc ưu tiên các gói tín dụng xuất khẩu.