'Nói ít, làm nhiều, làm đến cùng': Giáo dục phải đào tạo được năng lực thực thi

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đặt trọng tâm rõ vào năng lực tổ chức thực hiện, lấy kết quả làm thước đo cho hiệu quả lãnh đạo và quản trị. Khi yêu cầu hành động được đặt lên hàng đầu, vấn đề không chỉ nằm ở cách bộ máy vận hành, mà còn đặt ra yêu cầu đối với các lĩnh vực then chốt của xã hội, trong đó có giáo dục, trong việc chuẩn bị con người cho giai đoạn hành động mới.

Từ thực tiễn giáo dục đại học và đổi mới sáng tạo, TS. Ngô Minh Hải, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế – Tài chính TP.HCM (UEF), Giám đốc Chiến lược Songhan Incubator, đã chia sẻ với TheLEADER những góc nhìn cụ thể về việc hình thành năng lực thực thi trong giáo dục đại học ở giai đoạn tiếp theo.

Từ “nói ít” đến đo lường bằng sản phẩm và hiệu quả thực chất

Tinh thần “nói ít, làm nhiều, làm đến cùng” đang được đặt ra như một yêu cầu quan trọng trong tổ chức thực hiện. Với giáo dục, lĩnh vực đào tạo con người cho bộ máy và nền kinh tế, theo ông, tinh thần này nên được hiểu và triển khai như thế nào?

TS. Ngô Minh Hải: Tinh thần “nói ít, làm nhiều, làm đến cùng” trong giáo dục không nên được hiểu là giảm trao đổi học thuật, mà là chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang hành động kiến tạo, từ cách làm nặng hình thức sang đo lường bằng hiệu quả thực chất.

“Nói ít”, với giáo dục, trước hết là giảm bệnh thành tích, giảm những báo cáo đẹp nhưng ít giá trị sử dụng. Văn kiện Đại hội XIV cũng đã chỉ rõ, việc đánh giá phải dựa trên sản phẩm cụ thể và hiệu quả công việc. Áp dụng vào giáo dục đại học, thước đo không còn là mở được bao nhiêu chương trình hay tổ chức bao nhiêu hội thảo, mà là tỷ lệ sinh viên ra trường có việc làm, năng lực thực tế và khả năng hội nhập quốc tế.

“Làm nhiều” là tập trung nguồn lực vào những khâu đột phá, đặc biệt là hạ tầng số, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo ngay trong nhà trường. Còn “làm đến cùng” đòi hỏi giáo dục không dừng lại ở mục tiêu hay kế hoạch, mà phải tạo ra sản phẩm cuối cùng là nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng chuẩn mực quốc tế và yêu cầu của kỷ nguyên mới.

Tựu chung lại, tinh thần của văn kiện đặt ra một yêu cầu rất rõ ràng: giáo dục đại học phải hành động quyết liệt và thực chất hơn, lấy chất lượng nguồn nhân lực làm thước đo cao nhất cho hiệu quả của đổi mới.

Văn kiện cũng cho thấy sự dịch chuyển rõ rệt từ tư duy ban hành chủ trương sang tư duy lấy kết quả làm thước đo. Dưới góc nhìn giáo dục, theo ông, khoảng cách lớn nhất hiện nay giữa “đào tạo” và “năng lực thực thi” nằm ở đâu?

TS. Ngô Minh Hải: Khoảng cách lớn nhất, theo tôi, nằm ở ba điểm nghẽn mang tính hệ thống.

Thứ nhất là năng lực chuyển hóa từ chính sách và kiến thức sang hành động thực tiễn. Chúng ta đào tạo nhiều về lý luận, nhưng “tổ chức thực hiện” vẫn là khâu yếu. Sinh viên có thể nắm luật rất tốt, nhưng lại lúng túng khi phải vận dụng để tháo gỡ các điểm nghẽn cụ thể trong điều hành hay quản trị.

Thứ hai là sự lệch pha giữa tư duy an toàn và yêu cầu đột phá. Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh cán bộ phải “dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung”, nhưng môi trường đào tạo và làm việc hiện nay chưa rèn đủ bản lĩnh đó. Giáo dục vẫn nặng dạy “làm đúng quy trình”, trong khi xã hội cần người dám chịu trách nhiệm để tạo ra kết quả.

Thứ ba là độ trễ về năng lực công nghệ và tư duy quản trị mới. Với mục tiêu xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính, nhưng chương trình đào tạo ở nhiều nơi chưa theo kịp, dẫn đến tình trạng người học phải “đào tạo lại” khi bước vào thực tiễn.

Tinh thần “nói ít” hàm ý giảm hình thức, giảm khẩu hiệu. Theo ông, giáo dục đại học Việt Nam có đang gặp tình trạng mục tiêu đào tạo rất hay nhưng triển khai chưa tạo ra chuyển biến thực chất?

TS. Ngô Minh Hải: Tôi cho rằng có và cần nhìn nhận điều này một cách thẳng thắn.

Mục tiêu giáo dục hiện nay được thiết kế rất hiện đại, hội nhập, nhưng khoảng cách từ văn bản đến giảng đường vẫn còn khá xa. Văn kiện Đại hội XIV cũng chỉ ra rõ, việc đổi mới giáo dục còn thiếu tính hệ thống, triển khai lúng túng, tư duy giáo dục trong kinh tế thị trường chậm đổi mới.

Biểu hiện rõ nhất là đầu ra chưa tương xứng với kỳ vọng. Chúng ta đặt mục tiêu đào tạo nhân lực cho trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, công nghệ cao, nhưng chất lượng nguồn nhân lực vẫn cải thiện chậm, chưa đáp ứng yêu cầu thực tế của nền kinh tế mới.

Bên cạnh đó, phương pháp đào tạo vẫn nặng lý thuyết, nhẹ thực chiến, chưa gắn chặt với nhu cầu sử dụng lao động của doanh nghiệp. Điều quan trọng nhất lúc này không phải là đào tạo được bao nhiêu ngành, mà là sinh viên ra trường có làm được việc hay không.

Rèn kỷ luật thực thi và tinh thần “làm đến cùng” ngay từ giảng đường

Yêu cầu đề cao trách nhiệm cá nhân và tinh thần “làm đến cùng” trong tổ chức thực hiện gợi mở điều gì cho cách giáo dục và rèn luyện sinh viên hiện nay?

TS. Ngô Minh Hải: Đây là một chỉ dẫn rất quan trọng đối với giáo dục đại học. Muốn sinh viên “làm đến cùng”, trước hết phải đổi thước đo đánh giá.

Chúng tôi chuyển mạnh sang đánh giá bằng sản phẩm thực tế. Sinh viên không chỉ làm bài thi, mà phải hoàn thành các dự án buộc ra kết quả cuối cùng. Ý tưởng hay là chưa đủ; nếu không triển khai được, hoặc bỏ dở giữa chừng, thì coi như chưa hoàn thành nhiệm vụ.

Bên cạnh đó là rèn luyện bản lĩnh dám chịu trách nhiệm. Thông qua các mô hình mô phỏng, sinh viên phải đóng vai trò người ra quyết định, chịu trách nhiệm trực tiếp về thành bại của dự án. Cách làm này giúp loại bỏ tư duy đổ lỗi và hình thành bản lĩnh lãnh đạo từ sớm.

Cuối cùng là kỷ luật thực thi gắn với thượng tôn pháp luật. “Làm đến cùng” không chỉ là đúng hạn, mà là tuân thủ chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm giải trình với kết quả mình tạo ra.

Nếu coi “tổ chức thực hiện” là một năng lực cốt lõi, theo ông, giáo dục đại học cần ưu tiên đào tạo những năng lực nào?

TS. Ngô Minh Hải: Tôi cho rằng, trong giai đoạn hiện nay, giáo dục đại học cần ưu tiên ba nhóm năng lực thực thi cốt lõi, thay vì chỉ tập trung truyền thụ kiến thức chuyên môn.

Thứ nhất là tư duy hướng kết quả và năng lực chuyển hóa. Người học không chỉ cần biết lập kế hoạch hay xây dựng chiến lược, mà quan trọng hơn là biết biến những kế hoạch đó thành sản phẩm cụ thể, có thể đo đếm được bằng hiệu quả và giá trị thực tế. Đây chính là yêu cầu then chốt của năng lực tổ chức thực hiện trong bối cảnh mới.

Thứ hai là bản lĩnh dám chịu trách nhiệm và kỷ luật thực thi. Thực tế cho thấy, có không ít người giỏi kiến thức nhưng lại ngại ra quyết định, né tránh trách nhiệm khi đối diện rủi ro. Nếu không rèn luyện được bản lĩnh này ngay từ giảng đường, thì rất khó hình thành đội ngũ nhân lực chất lượng cao, đủ năng lực đảm đương vai trò dẫn dắt trong bộ máy hay doanh nghiệp.

Thứ ba là năng lực số và tư duy quản trị hiện đại. Trong kỷ nguyên số, tổ chức thực hiện không thể dựa trên cách làm thủ công hay cảm tính. Người học cần được trang bị khả năng sử dụng công nghệ, dữ liệu và các công cụ quản trị hiện đại để tổ chức công việc hiệu quả, nâng cao năng suất và chất lượng ra quyết định.

Chính vì vậy, thay vì đào tạo ra những “kho từ điển sống”, chúng tôi hướng tới đào tạo những nhà quản trị thực thi, những con người có tư duy công nghệ, bản lĩnh chính trị vững vàng và năng lực biến ý tưởng thành hành động, biến mục tiêu thành kết quả cụ thể trong thực tiễn.

Chỉ khi được làm thật, chịu trách nhiệm thật và trả giá thật, giáo dục mới có thể tạo ra một thế hệ nhân lực không ngại việc khó và biết cách tạo ra giá trị thực cho xã hội.

Trong văn kiện cũng nhấn mạnh đổi mới sáng tạo gắn với hiệu quả thực chất. Theo ông, vai trò của trải nghiệm thực tiễn và dự án thật quan trọng đến đâu?

TS. Ngô Minh Hải: Thực tiễn và các dự án thật chính là bộ lọc nghiêm khắc nhất để rèn kỷ luật “làm đến cùng” cho người học. Thị trường không chấp nhận những sản phẩm dở dang hay những ý tưởng chỉ dừng lại trên giấy. Khi sinh viên phải va chạm với áp lực thật từ tiền bạc, uy tín đến khách hàng, các em buộc phải chuyển từ tư duy “làm bài tập” sang tư duy tạo ra giá trị thực.

Quan trọng hơn, môi trường thực tiễn dạy sinh viên cách đối diện với thất bại và đứng dậy đi tiếp. “Làm đến cùng” không có nghĩa là không bao giờ thất bại, mà là không bỏ cuộc trước khó khăn, biết điều chỉnh và tiếp tục theo đuổi mục tiêu đến khi tạo ra kết quả cuối cùng.

Vì vậy, việc đưa sinh viên “tắm mình” trong thực tế không chỉ là một phương pháp đào tạo, mà là giải pháp then chốt để khắc phục tình trạng lý thuyết suông. Chỉ khi được làm thật, chịu trách nhiệm thật và trả giá thật, giáo dục mới có thể tạo ra một thế hệ nhân lực không ngại việc khó và biết cách tạo ra giá trị thực cho xã hội.

Trong bối cảnh yêu cầu nâng cao năng lực tổ chức thực hiện đặt ra ngày càng rõ, theo ông, mối liên kết giữa nhà trường, doanh nghiệp, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cần được tái thiết ra sao?

TS. Ngô Minh Hải: Theo tôi, mối liên kết này không thể dừng lại ở các biên bản ghi nhớ mang tính hình thức, mà cần được phát triển thành một hệ sinh thái cộng sinh thực chất.

Doanh nghiệp cần tham gia ngay từ đầu vào quá trình đặt hàng và đồng kiến tạo chương trình đào tạo. Nhà trường khi đó không chỉ đóng vai trò cung cấp nhân lực, mà phải trở thành phòng nghiên cứu và phát triển (R&D) của doanh nghiệp. Song song với đó, cần thúc đẩy các mô hình doanh nghiệp khởi nguồn công nghệ (spin-off) ngay trong trường đại học, để sinh viên được làm việc trong các dự án thật, chịu trách nhiệm thật và tạo ra sản phẩm cụ thể.

Mục tiêu cuối cùng là biến quá trình đào tạo thành quá trình tổ chức thực hiện các nhiệm vụ kinh tế xã hội ngay từ giảng đường, lấy sản phẩm đầu ra và hiệu quả thực chất làm thước đo cho chất lượng đào tạo.

Xin cảm ơn ông!