EPR: Từ nghĩa vụ đến giá trị thương hiệu

Biến EPR thành lợi thế cạnh tranh

Chính sách trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) chính thức có hiệu lực tại Việt Nam từ ngày 1/1/2024. Theo đó, các doanh nghiệp sản xuất và nhập khẩu phải chịu trách nhiệm thu hồi, tái chế hoặc xử lý chất thải từ sản phẩm, bao bì do mình đưa ra thị trường.

Đây không chỉ là bước tiến nhằm giảm áp lực môi trường, mà còn đưa Việt Nam tiến gần hơn tới mô hình kinh tế tuần hoàn, nơi tài nguyên được khai thác, sử dụng và tái sử dụng một cách tối ưu, giảm thiểu chất thải ra môi trường.

EPR đặt doanh nghiệp vào vị trí trung tâm của quá trình chuyển đổi xanh. “EPR không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là cơ hội để doanh nghiệp chuyển đổi bền vững, nâng cao thương hiệu và tăng khả năng cạnh tranh toàn cầu”, ông Nguyễn Thành Yên, Phó trưởng phòng chính sách pháp chế, Cục môi trường (Bộ Nông nghiệp và môi trường) khẳng định tại diễn đàn “Bao bì xanh: Hành trình EPR dẫn dắt giá trị bền vững” vừa qua.

Trên thực tế, một số doanh nghiệp Việt đã sớm nhìn thấy cơ hội và biến EPR thành lợi thế cạnh tranh. Đơn cử như Công ty TNHH giấy và bao bì Đồng Tiến (Đồng Tiến), ngay từ năm 2011, khi khái niệm EPR còn rất mới, doanh nghiệp đã hợp tác với các cơ quan liên quan để xây dựng quy trình thu gom và tái chế bao bì giấy, đồng thời đầu tư hệ thống PEO sản xuất hoàn toàn từ sợi giấy thu hồi.

Giải pháp này không chỉ đảm bảo chất lượng sản phẩm, tối ưu chi phí nguyên liệu mà còn giúp nâng cao tỷ lệ thu hồi và cải thiện đáng kể chất lượng giấy tái chế. Nhờ hệ thống thu gom ngày càng hoàn thiện, Đồng Tiến không chỉ đáp ứng tốt nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu nguyên liệu ra thị trường quốc tế, thể hiện rõ xu hướng gắn sản xuất với trách nhiệm môi trường để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Ở lĩnh vực thực phẩm đồ uống, Công ty CP Thực phẩm Sao Khuê (SKfood) lại chọn cách tiếp cận sáng tạo khi năm 2019 cho ra mắt ống hút gạo, một sản phẩm nhỏ nhưng mang giá trị môi trường lớn.

Loại ống hút này có thể tự phân hủy sinh học, không cần thu gom lại, nếu ra môi trường nước sẽ trở thành thức ăn cho cá, còn vào đất sẽ phân hủy thành phân bón tự nhiên. Nhờ đáp ứng tiêu chuẩn môi trường khắt khe, SKfood đã nhanh chóng chinh phục thị trường châu Âu, nơi ống hút nhựa bị cấm hoàn toàn.

Bà Phạm Thị Bích Phượng, Giám đốc kinh doanh của SKfood cho biết, xuất khẩu sang các thị trường khó tính đồng nghĩa với việc sản phẩm phải đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt và phù hợp với xu hướng tiêu dùng bền vững và EPR chính là chìa khóa để mở cánh cửa đó.

Không chỉ dừng ở nguyên liệu hay sản phẩm mới, một số doanh nghiệp lớn còn xem EPR là động lực tái cấu trúc chuỗi giá trị. Tại Tổng công ty CP bia - rượu - nước giải khát Sài Gòn (Sabeco), ông Larry Lee, Phó tổng giám đốc phụ trách Phát triển bền vững khẳng định, EPR không phải là gánh nặng tuân thủ mà là cơ hội để thay đổi thiết kế bao bì, tận dụng phụ phẩm như bã hèm và men thừa làm thức ăn chăn nuôi, tái chế bùn thải thành phân bón hữu cơ và các sản phẩm khác.

Nhờ các sáng kiến này, năm 2024, Sabeco đã cắt giảm được 22,6% lượng nắp chai sử dụng, giảm tiêu thụ gạo 2,2% và hạ 9,3% lượng phát thải khí nhà kính. Đây là minh chứng cho việc EPR có thể trở thành nền tảng để doanh nghiệp vừa đạt mục tiêu bền vững, vừa tối ưu chi phí và nâng cao hình ảnh thương hiệu.

Những doanh nghiệp biết chủ động thay đổi và ứng dụng EPR vào chiến lược phát triển không chỉ đáp ứng yêu cầu pháp lý, mà còn biến thành công cụ nâng tầm thương hiệu, mở rộng thị trường và tạo lợi thế cạnh tranh lâu dài.

Còn nhiều rào cản

Dù EPR mở ra cơ hội để doanh nghiệp Việt chuyển từ mô hình tuyến tính sang kinh tế tuần hoàn nhưng quá trình triển khai vẫn gặp không ít trở ngại. Rào cản lớn nhất nằm ở khung pháp lý chưa đồng bộ, khiến doanh nghiệp khó tiếp cận và nắm rõ yêu cầu.

Một số quy định còn chồng chéo, thiếu hướng dẫn chi tiết về kê khai, báo cáo và thực hiện tỷ lệ tái chế bắt buộc, tạo ra khoảng trống trong việc tuân thủ. Điều này dẫn tới tâm lý chờ đợi ở nhiều doanh nghiệp, thay vì chủ động triển khai.

Bà Chu Thị Kim Thanh, Giám đốc vận hành Liên minh tái chế bao bì Việt Nam (ProVietnam) cho rằng, EPR là quy định mới nên nhiều doanh nghiệp còn lúng túng trong khi cơ quan quản lý vẫn đang điều chỉnh và hoàn thiện các quy định liên quan.

Vấn đề then chốt nằm ở hạ tầng thu gom và tái chế bao bì sau tiêu dùng. Việt Nam chưa hình thành mạng lưới trung tâm thu gom chính thức, hoạt động thu gom vẫn chủ yếu thuộc khu vực phi chính thức, thiếu minh bạch và khó kiểm soát. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả tái chế, mà còn khiến doanh nghiệp e dè khi tham gia hệ thống EPR.

Trường hợp ngành giấy là một minh họa rõ nét. Ông Hoàng Trung Sơn, Chủ tịch HĐTV Công ty TNHH giấy và bao bì Đồng Tiến cho biết, ngành giấy Việt Nam có tới 98% nguyên liệu giấy bao bì được sản xuất từ giấy tái chế, nhưng lượng thu gom nội địa không đủ đáp ứng nhu cầu gần 6 triệu tấn mỗi năm.

Hơn 50% nguyên liệu vẫn phải nhập khẩu, song quá trình nhập khẩu chịu nhiều ràng buộc như doanh nghiệp phải xin giấy phép của Bộ Nông nghiệp và môi trương, hàng về cảng phải kiểm định chất lượng trước khi thông quan và phải ký quỹ 18–20% giá trị lô hàng là gánh nặng tài chính đáng kể với doanh nghiệp.

Không chỉ thiếu nguyên liệu, hệ thống thu gom trong nước cũng chưa được chuyên nghiệp hóa, phần lớn hoạt động dựa vào lực lượng thu gom dân lập, dẫn đến tỷ lệ thu gom thấp, chi phí cao và đặc biệt là thiếu chứng từ hợp lệ. Nhiều người thu gom phải bán qua thương lái trung gian, làm phát sinh rủi ro về hóa đơn và thuế VAT.

Hiệp hội Giấy và bột giấy Việt Nam đã nhiều lần kiến nghị chuyên môn hóa hệ thống thu gom, miễn thuế cho các đơn vị thu gom và cho phép doanh nghiệp tái chế được khấu trừ thuế đầu vào trả cho đơn vị thu gom, nhằm giảm gian lận và thất thu thuế. Đồng thời, cần điều chỉnh cách phân loại, xem giấy thu hồi là “nguyên liệu thứ cấp” thay vì “phế liệu”, để phù hợp thông lệ quốc tế và thuận lợi hơn cho giao thương.

Tỷ lệ tái chế giấy tại Việt Nam, dù cao hơn nhiều ngành khác, vẫn chưa đạt chuẩn của các nước phát triển. Ở Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu, tỷ lệ thu hồi giấy thường vượt 80%. Tại Việt Nam, con số này khó xác định chính xác do chưa thống kê đầy đủ lượng giấy tái chế được thu gom qua xuất khẩu.

EPR có tiềm năng trở thành bước ngoặt giúp doanh nghiệp Việt vừa giảm chi phí dài hạn, vừa mở rộng thị trường và nâng tầm thương hiệu. Nhưng để “nghĩa vụ” biến thành “giá trị”, cần sự chủ động từ phía doanh nghiệp song song với cải cách mạnh mẽ từ nhà nước.

Đặc biệt là minh bạch hóa thị trường nguyên liệu tái chế, hoàn thiện hạ tầng thu gom và thống nhất khung pháp lý để kiến tạo một hệ sinh thái tuần hoàn chuyên nghiệp và bền vững.