Khoảng cách thế hệ: Rào cản cũ, lợi thế mới của doanh nghiệp gia đình

Biến khác biệt thành lợi thế nhìn từ Alphanam và Hòa Bình Minh

Tại nhiều doanh nghiệp gia đình Việt Nam, sự khác biệt giữa hai thế hệ về nền tảng, kỳ vọng và phong cách điều hành khiến câu chuyện kế nghiệp trở thành bài toán không hề đơn giản. Điều này thể hiện rõ qua trải nghiệm của ông Nguyễn Tuấn Hải, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Alphanam, và anh Bùi Quang Minh, Tổng giám đốc Tập đoàn Hòa Bình Minh.

Dù xuất phát điểm khác nhau, cả hai câu chuyện đều cho thấy một điểm chung, kết nối thế hệ chính là yếu tố quyết định tốc độ và hướng đi của doanh nghiệp gia đình trong giai đoạn mới.

Hành trình chuyển giao tại Alphanam không diễn ra tức thì, mà được định hình qua sự quan sát và thử thách theo thời gian. Chia sẻ tại Diễn đàn Thường niên về Quản trị Công ty lần thứ 8 vừa qua, ông Hải cho rằng thế hệ kế nghiệp không thể bước vào vai trò lãnh đạo nếu thiếu quá trình rèn luyện thực tế.

Với ông, con cái trong doanh nghiệp gia đình cũng phải được đào tạo như bất kỳ nhân sự nào khác, đi từ những công việc nhỏ nhất, tích lũy trải nghiệm qua từng nấc thang. Sau khi học tập ở nước ngoài, các con ông đều phải bắt đầu từ nhà máy, trải qua nhiều năm làm việc tại tuyến đầu để hiểu vận hành, hiểu con người và hiểu “chất” của doanh nghiệp trước khi được thử sức ở vai trò quản lý.

Theo ông, mỗi giai đoạn trưởng thành của thế hệ kế nghiệp tương ứng với một lớp học mới từ lao động sản xuất, quản lý, điều hành cho đến tư duy chiến lược. Vai trò của người sáng lập cũng thay đổi theo từng chặng: từ người dẫn dắt, sang người đồng hành, rồi tạo không gian để thế hệ trẻ tự kiến tạo giá trị. Chính sự đào tạo theo lộ trình này là nền tảng giúp ông tự tin chuyển giao khi các con đã “chín” về năng lực và bản lĩnh.

Còn tại Hòa Bình Minh, hành trình kế nghiệp của anh Minh cũng không kém phần thử thách. Trong ba đến bốn năm đầu, động lực lớn nhất của anh chỉ đơn giản là muốn làm hài lòng bố mẹ, đáp lại kỳ vọng gia đình và chứng minh bản thân.

Nhưng chính sức ép ban đầu đó lại được anh chuyển hóa thành đam mê thực sự với công việc kinh doanh. Theo anh Minh, người kế nghiệp chỉ có thể đi đường dài khi tự xây dựng cho mình sức ép tích cực, hình thành ý chí và tinh thần doanh nhân.

Trong quá trình lăn xả từ những công việc nhỏ nhất như bán hàng, quản lý kho đến đối chiếu dữ liệu, anh Minh nhận ra điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở con người, mà ở hệ thống: dữ liệu phân tán, quy trình thiếu đồng nhất, mỗi phòng ban nói một “ngôn ngữ” khác nhau.

Khi thúc đẩy dữ liệu hóa và chuẩn hóa quy trình, anh không chỉ cải thiện hiệu quả vận hành mà còn tạo ra một hệ thống thông tin chung để hai thế hệ đối thoại. Nhờ dữ liệu, các cuộc trao đổi không còn xoay quanh “ai đúng, ai sai” mà chuyển thành giải pháp nào tốt hơn. Đây chính là bước ngoặt thu hẹp khoảng cách thế hệ một cách tự nhiên và bền vững.

Một yếu tố quan trọng khác mà cả Alphanam và Hòa Bình Minh đều duy trì là nguyên tắc tách biệt đời sống gia đình và công việc. Khi không bàn công việc trên bàn ăn, doanh nghiệp tạo được ranh giới cảm xúc an toàn, giúp mọi xung đột được đặt đúng bối cảnh và xử lý trong môi trường chuyên nghiệp.

Kết nối thế hệ, vì vậy, không phải là sự hòa hợp tự nhiên, mà là hành trình được xây dựng bởi sự trưởng thành, nỗ lực thấu hiểu và tôn trọng lẫn nhau. Khi hai thế hệ tìm được chỉ 20% điểm chung, như cách anh Minh ví von, doanh nghiệp vẫn có thể vận hành hiệu quả đến 80%. Khác biệt khi đó không còn là cản trở, mà trở thành nền tảng để bổ sung sức mạnh cho nhau.

“Kế thừa có thiết kế”

Những trải nghiệm thực tế tại Alphanam và Hòa Bình Minh phản chiếu một thực tế rộng lớn hơn mà PwC đang quan sát ở phần lớn doanh nghiệp gia đình Việt Nam. Đó là khoảng cách thế hệ chỉ trở thành lợi thế khi được thiết kế và quản trị một cách chủ động.

Ở góc độ chuyên môn, ông Nguyễn Hoàng Nam, Phó tổng giám đốc, Lãnh đạo Dịch vụ ESG của PwC Việt Nam, nhấn mạnh rằng kết nối thế hệ không chỉ là vấn đề nội bộ của gia đình, mà là trụ cột chiến lược định hình năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong giai đoạn biến động mạnh hiện nay.

Theo PwC, để phát triển bền vững, doanh nghiệp gia đình cần củng cố hai trụ cột cốt lõi gồm kết nối thế hệ và tích hợp ESG (môi trường, xã hội, quản trị), đồng thời thúc đẩy chuyên nghiệp hóa quản trị như một hướng chiến lược dài hạn nhằm chuẩn bị cho giai đoạn tăng trưởng tiếp theo.

Trong đó, kết nối thế hệ là nền tảng, vì nếu thiếu sự đồng thuận và tiếng nói chung giữa các thế hệ, cả ESG lẫn cải cách quản trị đều khó vận hành trọn vẹn.

Dữ liệu khảo sát của PwC cho thấy sự khác biệt thế hệ vừa là cơ hội vừa là thách thức. Thế hệ trẻ mang đến tư duy công nghệ và đổi mới, nhưng lại thiếu kinh nghiệm thực chiến. Cụ thể, 56% thừa nhận thiếu kỹ năng chuyên môn, 44% chưa sẵn sàng tham gia điều hành. Ngược lại, thế hệ sáng lập thường duy trì kỳ vọng “tự trưởng thành”, yêu cầu con cái phải tự chứng minh năng lực trước khi được giao quyền. Chính sự lệch pha này khiến nhiều doanh nghiệp gặp trở ngại ngay từ bước đầu của quá trình chuyển giao.

Vì vậy, doanh nghiệp gia đình cần chuyển từ mô hình kế thừa tự nhiên sang mô hình kế thừa có thiết kế. Trong đó, người kế nghiệp được đào tạo bài bản, được giao thử thách theo lộ trình rõ ràng và được tham gia thảo luận chiến lược từ sớm. Khi có nền tảng và vai trò được xác lập, thế hệ kế nghiệp sẽ tự tin hơn và dễ đạt được sự đồng thuận với thế hệ sáng lập.

Ở tầm chiến lược, mức độ kết nối thế hệ cũng quyết định hiệu quả của ESG và cải cách quản trị. Thế hệ trẻ thường là lực đẩy các chương trình bền vững và đổi mới quản trị, nhưng nếu thiếu niềm tin hoặc thiếu tiếng nói trong cơ chế ra quyết định, các nỗ lực này dễ bị xem là thứ yếu, khó tạo ra tác động dài hạn. Chỉ khi hai thế hệ thống nhất được về ưu tiên, quyền hạn và tốc độ thay đổi, doanh nghiệp mới có thể triển khai ESG và chuyên nghiệp hóa quản trị một cách nhất quán.

Khi khoảng cách thế hệ được thu hẹp một cách chủ động và có thiết kế, doanh nghiệp gia đình sẽ có nền tảng vững chắc để bước vào giai đoạn quản trị hiện đại. Kinh nghiệm tích lũy của thế hệ sáng lập tạo nên điểm tựa ổn định, trong khi thế hệ kế nghiệp mang đến tư duy dữ liệu, công nghệ và đổi mới.

Sự bổ sung giữa hai nguồn lực này giúp doanh nghiệp tự tin chuyển dịch sang quỹ đạo phát triển bền vững hơn, mạnh hơn và dài hạn hơn.