Rào cản chặn dòng vốn ngoại đổ vào trái phiếu Việt Nam

Mười lăm năm vận động không mệt mỏi, và kết quả chỉ là… hai cái gật đầu. Đó là trải nghiệm của Dragon Capital trong hành trình thuyết phục nhà đầu tư quốc tế mua trái phiếu phát hành tại Việt Nam.

"Lãi suất trung bình 8,5% tính bằng USD, con số không hề tệ so với bất kỳ thị trường mới nổi nào," Dominic Scriven, nhà sáng lập người Anh và Chủ tịch điều hành Dragon Capital, nói tại một buổi tọa đàm do FiinRatings tổ chức gần đây. “Nhưng sự hấp dẫn đó bị che khuất bởi những lo ngại về tính minh bạch.”

Ở các sàn giao dịch toàn cầu, lợi suất thường là thước đo hàng đầu. Song trong trường hợp Việt Nam, thứ làm các quỹ e dè lại nằm ở chữ xếp hạng tín nhiệm. Moody’s hiện đánh giá Việt Nam ở mức Ba2, một nấc dưới chuẩn “đầu tư” và xếp chung nhóm với những nền kinh tế còn nhiều rủi ro. Indonesia, trong khi đó, đã ở mức Baa2; Thái Lan thậm chí cao hơn, Baa1.

Khoảng cách này không chỉ mang tính kỹ thuật. Với nhiều quỹ hưu trí hay tổ chức tài chính quốc tế, chỉ cần chưa đạt “investment grade” là trái phiếu Việt Nam, bất kể lợi suất ra sao, đều bị loại khỏi danh mục. Điều đó đồng nghĩa các doanh nghiệp tư nhân tại Việt Nam đang bỏ lỡ một nguồn vốn dài hạn, ổn định và thường rẻ hơn so với vay ngân hàng.

Chính phủ Việt Nam đã đặt mục tiêu đến năm 2030 vươn lên nhóm “đầu tư,” song hành với kế hoạch trở thành nền kinh tế có thu nhập trung bình cao. Đó là một mục tiêu nhiều tham vọng, gắn với yêu cầu cải thiện chất lượng thể chế, minh bạch tài chính và độ tin cậy của hệ thống thống kê.

"Thị trường tài chính Việt Nam đang có những nỗ lực mạnh mẽ để nâng cao vị thế, và cải thiện xếp hạng tín nhiệm của Việt Nam trên là một yếu tố then chốt", ông Dominic Scriven nói.

Việc cải thiện xếp hạng tín nhiệm quốc gia có ý nghĩa hết sức tích cực, tạo hiệu ứng lan toả cho toàn bộ nền kinh tế. Một mặt góp phần nâng cao uy tín của quốc gia, mặt khác gia tăng niềm tin đối với các nhà đầu tư quốc tế, cải thiện chi phí huy động vốn nước ngoài của cả Chính phủ và doanh nghiệp.

Điều này có ý nghĩa hết sức quan trọng khi nguồn vốn vay ODA, vay ưu đãi dành cho Việt Nam đang giảm dần.

"Hiện nay Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn, do đó không phải chỉ riêng thị trường chứng khoán, cần phải sớm nâng hạng cả thị trường trái phiếu để tạo 'niềm tin' thu hút dòng vốn tỷ USD từ nhà đầu tư nước ngoài", ông Dominic Scriven nói.

Ông Nguyễn Quang Thuân, Chủ tịch điều hành FiinGroup và FiinRatings, chỉ ra một nút thắt rất lớn trong phát triển thị trường vốn là việc thị trường trái phiếu chưa được nâng hạng khiến nhiều doanh nghiệp mất lợi thế khi huy động vốn, nhất là vốn ngoại.

Ông Thuân lấy ví dụ, cùng giữ vị thế đứng đầu trong mảng hàng tiêu dùng nhưng một doanh nghiệp tại Indonesia khi huy động vốn bằng USD, lãi suất đưa ra chỉ khoảng 5,5% một năm cho kỳ hạn 5 năm. Trong khi đó, đại diện tại Việt Nam lại phải chịu lãi suất cao hơn. Nhìn rộng ra, gần như không doanh nghiệp nào huy động vốn USD thành công với mức lãi suất dưới 7%.

"Thật đáng tiếc khi nhiều doanh nghiệp Việt Nam không thể huy động trái phiếu bằng USD với lãi suất cạnh tranh như các doanh nghiệp trong khu vực", lãnh đạo FiinGroup nhận định.

Cải thiện xếp hạng tín nhiệm quốc gia để giải "cơn khát" vốn

Thống kê của FiinGroup cho thấy, tổng kế hoạch tăng vốn cổ phần của các doanh nghiệp niêm yết trong năm nay lên đến 198.700 tỷ đồng, hơn gấp đôi con số đã thực hiện trong năm 2024. Tuy nhiên, trong bảy tháng đầu năm, các doanh nghiệp chỉ mới thực hiện tăng vốn gần 56.200 tỷ, tức họ cần tới gần 142.600 tỷ đồng nữa để giải tỏa "cơn khát" vốn.

Trong khi đó, giai đoạn 2025 - 2030, Việt Nam sẽ cần một lượng vốn khổng lồ cho đầu tư hạ tầng. Thông kê của FiinRatings cho thấy, việc phát triển thị trường bất động sản cần mỗi năm khoảng 15–20 tỷ USD, năng lượng tái tạo cần 18 tỷ USD, còn đường bộ và đường sắt cần thêm 12 tỷ USD. Ngoài ra, các lĩnh vực cảng biển, logistics cũng đòi hỏi tối thiểu 10 tỷ USD vốn đầu tư mỗi năm.

Tổng cộng, nhu cầu CAPEX (chi phí vốn) ước tính của nền kinh tế có thể vượt 60 tỷ USD mỗi năm trong giai đoạn tới. Điều này đặt ra một câu hỏi lớn: ‏‏Nguồn vốn nào sẽ đáp ứng cho nhu cầu khổng lồ đó?

Tất nhiên, một phần câu trả lời cho bài toán vốn nằm ở kênh tín dụng ngân hàng, song phần lớn vẫn phải nhờ các kênh dẫn vốn ngoài ngân hàng. Trong đó, một kênh cực kỳ quan trọng, theo các chuyên gia, là kênh trái phiếu - một trụ cột quan trọng để tái cân bằng cấu trúc vốn.

Tuy vậy, các chuyên gia nhấn mạnh rằng, thị trường trái phiếu hiện này cần được khôi phục niềm tin thông qua minh bạch thông tin và khung pháp lý đồng bộ. Và giải pháp nâng hạng thị trường trái phiếu được xem là cấp bách.

"Việc cải thiện xếp hạng tín nhiệm quốc gia là không đơn giản", ông Thuân nhận định và gợi ý, một số điểm cần khai thông như nâng cao sức mạnh thể chế hay cải thiện trạng thái ngoại hối bên ngoài khi Việt Nam đã có thặng dư thương mại tốt nhưng dòng vốn chảy ra ngoài cũng không nhỏ.

Ông Đỗ Ngọc Quỳnh, Tổng thư ký Hiệp hội Thị trường trái phiếu Việt Nam (VBMA) nhấn mạnh, để thị trường trái phiếu doanh nghiệp thực sự trở thành một kênh dẫn vốn hiệu quả, cần một loạt giải pháp đồng bộ, từ chính sách vĩ mô đến hành động của từng chủ thể tham gia.

Ông Quỳnh chỉ ra ba trụ cột quan trọng để giúp khơi thông thị trường vốn nợ nói chung và trái phiếu doanh nghiệp nói riêng.

Thứ nhất, thay đổi chính sách, những cái cải cách pháp lý gần đây như Luật Chứng khoán năm 2024, Luật Doanh nghiệp sửa đổi 2025 và đặc biệt là Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân đã đặt nền tảng quan trọng nâng cao chất lượng, để nâng cao cái chất lượng của tổ chức phát hành, mở rộng cái cơ sở nhà đầu tư.

"Đây là cái cú hích cần thiết để chào bán ra công chúng trở thành một kênh huy động vốn chủ đạo cho các cái doanh nghiệp tư nhân trong cái thời gian tới", ông Quỳnh nói.

Thứ hai, tăng cường minh bạch thông tin. Các công cụ như xếp hạng tín nhiệm, kiểm toán độc lập và đánh giá rủi ro phải trở thành cơ sở nền tảng để thị trường vận hành một cách chuyên nghiệp và hiệu quả.

Thứ ba, đa dạng hóa công cụ và mô hình vốn. Bên cạnh các sản phẩm truyền thống, cần phát triển thêm các quỹ đầu tư, các quỹ bảo lãnh mới.

Ở góc độ cơ quan quản lý, ông Bùi Hoàng Hải, Phó chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (SSC) cho biết, với định hướng phát triển thị trường vốn và thị trường chứng khoán, SSC đang thực hiện loạt giải pháp đồng bộ để phát triển thị trường vốn minh bạch, hiệu quả.

Trong đó, trái phiếu doanh nghiệp là trọng tâm chính sách với các định hướng cụ thể là phát triển minh bạch, đa dạng sản phẩm, bảo vệ nhà đầu tư.

"SSC đang nghiên cứu cơ chế bảo lãnh trái phiếu bởi các tổ chức tài chính có năng lực, mở rộng kênh huy động vốn trung và dài hạn. Đồng thời, SSC cũng rà soát quy định phân bổ tài sản của các định chế tài chính vào trái phiếu doanh nghiệp, đảm bảo vừa an toàn vừa hỗ trợ phát triển thị trường", ông Hải nói.

Đặc biệt, SSC cũng đang hoàn thiện khung pháp lý, cả với chào bán riêng lẻ và ra công chúng; tăng cường xếp hạng tín nhiệm và khuyến khích bảo lãnh tín dụng nhằm nâng cao độ tin cậy thị trường...

Bên cạnh đó, SSC đang tiếp tục thúc đẩy lộ trình nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam bằng việc tập trung cải thiện tiêu chuẩn IPO và niêm yết, chuẩn hóa điều kiện phát hành cổ phiếu và trái phiếu theo thông lệ quốc tế.