Khủng hoảng khí hậu - rủi ro an ninh lương thực và bài toán chuyển đổi của Việt Nam

Biến đổi khí hậu đang đẩy rủi ro đối với hệ thống lương thực Việt Nam lên mức báo động. Nhiệt độ tăng, xâm nhập mặn và thời tiết khắc nghiệt đe dọa trực tiếp cây trồng, vật nuôi và ngành thủy sản.

Tiến sĩ Trương Thục Tuyền, chủ nhiệm bộ môn Công nghệ thực phẩm và dinh dưỡng tại RMIT Việt Nam, khẳng định: "Ngành lúa gạo và nuôi trồng thủy sản của Việt Nam đang bị ảnh hưởng trực diện từ cuộc khủng hoảng khí hậu. Đây là hai lĩnh vực chiến lược đối với an ninh lương thực quốc gia, xuất khẩu và sinh kế nông thôn".

Dẫn số liệu, vị chuyên gia cho hay, trong giai đoạn 2012-2022, diện tích trồng lúa đã giảm từ 7,76 triệu ha xuống còn 7,11 triệu ha và có thể giảm xuống chỉ còn 6,42 triệu ha vào năm 2030. Đồng thời, lượng nước dự trữ ở các vùng trọng điểm chỉ đạt 40%-50% dung tích thiết kế, làm suy yếu hệ thống tưới tiêu và năng suất cây trồng.

Không chỉ ngành lúa gạo, ngành nuôi trồng thủy sản, đặc biệt ở Đồng bằng sông Cửu Long, cũng đang chịu nhiều áp lực.

“Tình trạng xâm nhập mặn, thiếu nước và dịch bệnh bùng phát ngày càng trầm trọng hơn do nhiệt độ tăng cao và thời tiết thất thường”, tiến sĩ Tuyền cho biết.

Chuỗi cung ứng lương thực dễ tổn thương và bất ổn

Tiến sĩ Lê Vi An Tâm, giảng viên Khoa Kinh doanh Đại học RMIT Việt Nam, nêu bật những rủi ro trực tiếp của biến đổi khí hậu đối với chuỗi cung ứng thực phẩm. Theo bà, biến đổi khí hậu làm gián đoạn chuỗi cung ứng thực phẩm và gia tăng thất thoát sau thu hoạch – tất cả khiến chi phí tăng và hệ thống thêm bất ổn.

Những thách thức này có thể làm gia tăng bất bình đẳng trong khả năng tiếp cận thực phẩm an toàn, đủ dinh dưỡng cho người tiêu dùng có thu nhập thấp.

Dẫn chứng, chuyên gia này cho hay, bão lũ thường xuyên làm hư hại hạ tầng giao thông và làm chậm việc vận chuyển hàng hóa dễ hỏng. Riêng cơn bão Yagi năm 2024 đã khiến hơn 95.000 người dân tại 14 tỉnh thành ở Việt Nam đối mặt với nguy cơ mất an ninh lương thực (theo UNDP).

Nghiên cứu của bà Tâm cũng cho thấy, các công ty thực phẩm đang phải vật lộn để duy trì tiêu chuẩn an toàn thực phẩm do tác động của biến đổi khí hậu, chi phí tăng và thiếu hụt hạ tầng.

“Sự xuất hiện của các mầm bệnh mới và nguồn tài nguyên thiên nhiên ngày càng khan hiếm buộc doanh nghiệp phải xem xét lại danh mục sản phẩm, cũng như đầu tư vào nghiên cứu và phát triển hệ thống kiểm soát rủi ro. Những doanh nghiệp gặp khó khăn nhất trong việc đáp ứng chi phí thực hành an toàn thực phẩm thường là những đơn vị có năng lực thích ứng hạn chế”, chuyên gia này nhận định.

Tiến sĩ Tâm cũng dự báo, an ninh lương thực của Việt Nam vào năm 2050 sẽ phụ thuộc vào tính bền bỉ của quá trình chuyển đổi sản xuất lương thực cũng như tính hệ thống của các giải pháp đổi mới. Từ đó, bà nhấn mạnh 3 khía cạnh quan trọng cho quá trình chuyển đổi hệ thống nông-lương thực.

Thứ nhất, cần phát triển các giống cây trồng có khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu.

Thứ 2, áp dụng các biện pháp canh tác nông nghiệp thông minh, ít phát thải và tạo điều kiện cho nông hộ nhỏ tham gia.

Khía cạnh thứ 3, cần hoàn thiện cơ sở hạ tầng chuỗi cung ứng để giảm thất thoát lương thực và đảm bảo chất lượng, an toàn.

Phát triển nông nghiệp thông minh và phát thải thấp

Trên thực tế, Việt Nam đã đạt được những bước tiến quan trọng trong việc áp dụng các giải pháp khoa học, ứng phó thông minh với biến đổi khí hậu trong những năm gần đây. Trong đó, một cam kết đáng chú ý của Chính phủ là đề án sản xuất một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030. Chương trình bao gồm việc sử dụng phương pháp tưới tiêu luân phiên ngập khô, có thể giúp giảm tới 50% lượng khí metan thải từ ruộng lúa.

Bên cạnh đó, chuỗi cung ứng phát thải thấp đang hình thành cho các loại nông sản như thanh long và hải sản. Trong lĩnh vực chăn nuôi, các hộ nông dân nhỏ lẻ đang sử dụng hầm biogas để biến chất thải thành năng lượng sạch, vừa giảm phát thải vừa cải thiện vệ sinh môi trường.

Đặc biệt, ngành lúa gạo cũng có chuyển biến mạnh mẽ khi nông dân cũng đang áp dụng mô hình lúa-tôm kết hợp và chuyển sang các giống cây chịu mặn, chịu hạn, mang lại cả lợi ích kinh tế lẫn môi trường.

“Những biện pháp này giúp tăng cường khả năng thích ứng ở các vùng bị ảnh hưởng bởi xâm nhập mặn, đồng thời cải thiện thu nhập cho nông dân”, tiến sĩ Tuyền cho biết.

Nhưng, để phát triển bền vững trong tương lai, các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng, an ninh lương thực không chỉ dừng ở nguồn cung, mà còn ở khả năng tiếp cận, an toàn, chất lượng và khả năng chống chịu.

Nhìn về tương lai, các chuyên gia của Đại học RMIT Việt Nam tin rằng công nghệ tiên tiến sẽ đóng vai trò then chốt.

Chẳng hạn, nông nghiệp chính xác (precision agriculture) ứng dụng AI, khả năng truy xuất nguồn gốc thực phẩm bằng blockchain và phân tích rủi ro khí hậu theo thời gian thực được kỳ vọng mang lại tiềm năng lớn.

Ngoài ra, các giải pháp thay thế mới nổi như thức ăn từ vi tảo, côn trùng hoặc thậm chí nông nghiệp tế bào cũng có thể giảm áp lực lên các nguồn protein truyền thống, đồng thời hỗ trợ các mục tiêu về dinh dưỡng và phát triển bền vững.

"Nhưng đổi mới thôi là chưa đủ. Tất cả những can thiệp này phải chú trọng đến dinh dưỡng. Chúng ta cần ưu tiên không chỉ tạo ra nhiều thực phẩm hơn mà còn phải chất lượng hơn”, tiến sĩ Tuyền nói thêm.

Ngoài ra, đảm bảo tính công bằng và bao trùm cũng rất quan trọng. Điều này đồng nghĩa với việc tạo điều kiện tiếp cận công nghệ, kiến thức và quyền tham gia ra quyết định cho phụ nữ, thanh niên và các hộ nông dân nhỏ.

Theo bà Tuyền, đến năm 2050, an ninh lương thực ở Việt Nam không chỉ đơn thuần là tránh tình trạng thiếu hụt, mà còn đảm bảo người dân ở mọi vùng miền đều được tiếp cận với nguồn thực phẩm an toàn, giá cả hợp lý và có khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu.

Hãy tưởng tượng những bữa ăn học đường được chế biến từ nguyên liệu từ các trang trại phát thải thấp, hay những khu chợ nhỏ chốn thành thị bày bán nông sản tươi được trồng trọt bền vững ở vùng lân cận.

Đó là viễn cảnh mà các chuyên gia tin rằng sẽ khả thi nếu hành động đúng đắn ngay từ bây giờ.

“Điều cho tôi hy vọng là quá trình chuyển đổi này đã bắt đầu. Các chương trình và sáng kiến mới gần đây cho thấy Việt Nam không chờ đợi mà đang hành động. Bước tiếp theo là mở rộng quy mô, tích hợp và thể chế hóa những nỗ lực này thông qua khoa học, quản trị bao trùm và giáo dục tập trung vào phát triển bền vững”, tiến sĩ Tuyền nói thêm.