Kinh tế Việt Nam đối mặt rủi ro suy giảm sau cú sốc giá dầu

Kinh tế Việt Nam đã thể hiện sức chống chịu đáng kể trong bối cảnh toàn cầu nhiều bất ổn. Tuy nhiên, tăng trưởng 2026 được dự báo sẽ chậm lại, phản ánh tác động ngắn hạn của xung đột tại Trung Đông và biến động giá dầu đối với thương mại và hoạt động kinh tế trong nước.

Đánh giá này được Ngân hàng Thế giới (WB) đưa ra trong báo cáo mới nhất về kinh tế Việt Nam.

Cụ thể, triển vọng toàn cầu suy yếu do cú sốc dầu mỏ khiến môi trường bên ngoài của Việt Nam trở nên thách thức hơn. Một môi trường bên ngoài nhiều khó khăn hơn có thể sẽ khiến điều kiện tài chính toàn cầu có khả năng thắt chặt hơn hoặc biến động mạnh hơn, cùng với nhu cầu yếu hơn từ các đối tác lớn do xung đột gần đây ở Trung Đông.

Theo WB, Việt Nam đang đối mặt với mức độ dễ bị tổn thương cao trên nhiều phương diện. Kể từ khi trở thành nước nhập khẩu ròng dầu thô vào năm 2017, Việt Nam phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Đông với khoảng 2/3 tổng nguồn cung dầu với phần lớn cung cấp cho nhà máy lọc dầu Nghi Sơn. Nhà máy này vốn được thiết kế chuyên biệt để xử lý dầu thô chua từ vùng Vịnh và hiện cung cấp khoảng 40% xăng dầu trong nước.

Việc tìm kiếm nguồn thay thế không dễ dàng trong khi mức dự trữ dầu thô của Việt Nam khoảng 25 ngày, thấp hơn nhiều so với mức trên 120 ngày tại Trung Quốc và Hàn Quốc. Đồng thời, dự trữ ngoại hối chỉ tương đương khoảng hai tháng nhập khẩu, cho thấy các bộ đệm còn mỏng trước một cú sốc kéo dài. 

“Với tỷ lệ thương mại trên GDP khoảng 180%, nền kinh tế cũng rất nhạy cảm trước bất kỳ sự suy yếu nào của nhu cầu bên ngoài”, báo cáo của WB chỉ rõ.

Các tác động tức thì bao gồm hạn chế về nguồn cung nhiên liệu, gián đoạn logistics, thiếu hụt nhiên liệu hàng không và chi phí gia tăng đối với các doanh nghiệp thâm dụng năng lượng. Ước tính, mỗi khi giá dầu Brent tăng thêm 10 USD/thùng, CPI có thể tăng khoảng 0,4 điểm phần trăm.

Do vận tải chiếm khoảng 10% rổ hàng hóa CPI, tác động truyền dẫn sang toàn bộ nền kinh tế có thể diễn ra nhanh chóng. 

Cùng với đó, tỷ giá đã ở gần sát ngưỡng trên của biên độ ngay trước cú sốc, hạn chế dư địa điều hành của chính sách tiền tệ.

Chính phủ đã có những giải pháp ứng phó như kích hoạt Quỹ Bình ổn giá xăng dầu, tạm dừng áp dụng thuế nhập khẩu xăng dầu…, giúp giảm bớt tác động đối với hộ gia đình trong ngắn hạn nhưng không thể duy trì vô thời hạn và cũng hạn chế khi gặp các khó khăn từ phía cung. 

WB khuyến nghị, các phản ứng chính sách cần được thiết kế theo ba giai đoạn.

Theo đó, trong ngắn hạn, cần cho phép giá cá phản ánh tín hiệu nguồn cung, đồng thời triển khai các biện pháp hỗ trợ có mục tiêu và có thời hạn như hỗ trợ tiền mặt, phiếu hỗ trợ nhiên liệu hoặc gia hạn thuế cho các hộ gia đình dễ bị tốn thương và các ngành chịu tác động nhât, song song với việc củng cố bộ đệm ngoại hối và thanh khoản. 

Trong những tháng tới, cần gắn phản ứng trước các cú sốc với các cải cách đang triển khai, bao gồm mở rộng an sinh xã hội, cải thiện tính linh hoạt của tỷ giá và đa dạng hóa nguồn cung năng lượng. 

Trong trung hạn, Việt Nam cần xây dựng một khuôn khổ quản lý rủi ro toàn diện hơn, bao gồm an ninh năng lượng, khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng, lập kế hoạch dự phòng tài khóa và hệ thống an sinh xã hội có khả năng ứng phó linh hoạt với cú sốc.

“Cú sốc này sẽ không phải là cú sốc cuối cùng. Mức độ mở cao của nền kinh tê khiên quản trị rủi ro chủ động trở thành điều kiện thiết yếu đế duy trì ôn định kinh tế vĩ mô”, WB chỉ rõ.

Yếu tố quyết định mục tiêu trở thành kết quả

Theo WB, khả năng Việt Nam ứng phó các thách thức sẽ quyết định mục tiêu trở thành kết quả hay không.Cú sốc giá dầu toàn cầu không chỉ là một lực cản mà còn nhấn mạnh tính cấp thiết của việc triển khai hiệu quả các cải cách đang diễn ra.

“Chính sách hiện nay của Việt Nam có thể nói là đang đi đúng định hướng. Tuy nhiên, vấn đề khó hơn là liệu quá trình thực thi có theo kịp mức độ tham vọng hay không”, WB đặt vấn đề.

Ba thách thức liên kết chặt chẽ sẽ có ý nghĩa quyết định, bao gồm bảo đảm danh mục đầu tư 320 tỷ USD được thẩm định nghiêm túc và triển khai một cách hiệu quả; hoàn tất quá trình chuyển dịch sang các nguồn tài chính dài hạn hơn và đa dạng hơn ngoài hệ thông ngân hàng cũng như tận dụng FDI theo hướng chất lượng thay vì số lượng, tạo ra liên kết thực chất với khu vực trong nước và thúc đẩy chuyển giao tri thức. 

Theo WB, đây không chỉ là các ưu tiên chính sách mà còn là những điều kiện cần để Việt Nam xây dựng một vòng xoáy tích cực giữa niềm tin của nhà đầu tư, đầu tư tư nhân, tăng trưởng và khả năng chống chịu, qua đó đạt được tiến triển đáng tin cậy trên con đường hướng tới vị thế quốc gia thu nhập cao.

Đơn cử, trong ngắn hạn, việc duy trì lập trường tiền tệ thận trọng, mở rộng biên độ giao dịch USD/VND và thiết lập các thỏa thuận hoán đổi song phương sẽ góp phần củng cố khả năng chống chịu.

Việc mở rộng bảo hiểm thất nghiệp cho lao động tạm thời gần đây cũng giúp tăng cường lớp đệm an sinh trước các cú sốc. Trong trung hạn, quá trình chuyển đổi đầy đủ sang lạm phát mục tiêu sẽ giúp neo giữ kỳ vọng giá cả và cho phép tỷ giá hấp thụ các áp lực bên ngoài một cách linh hoạt hơn.

Đồng thời, việc mở rộng giám sát an toàn vĩ mô, bao gồm khuôn khổ xử lý ngân hàng hiệu quả và chuyển sang các chuẩn mực Basel III dựa trên rủi ro, sẽ giúp giảm các điểm dễ tổn thương mang tính hệ thống và cải thiện phân bổ tín dụng.

Bên cạnh ổn định vĩ mô, Việt Nam cần xử lý thách thức về thực thi và về nguồn vốn của kế hoạch đầu tư công. Danh mục đầu tư dự kiến khoảng 320 tỷ USD là thách thức đôi với ngân sách và tín dụng ngân hàng truyền thông.

Đề hiện thực hóa lợi ích tăng trưởng từ kê hoạch này, Việt Nam cần thẩm định dự án chặt chẽ, phối hợp hiệu quả giữa các cấp chính quyền và quản trị vững mạnh. Tuy nhiên, điều đó cũng đòi hỏi phải huy động vốn tư nhân ở quy mô lớn. Các cơ chế tăng cường tín dụng và chia sẻ rủi ro có thể là một hướng đi thực tiễn để thu hút đầu tư tư nhân, thông qua việc hấp thụ một số rủi ro dự án trên cơ sở thương mại khả thi, với điều kiện giám sát tài khóa đủ chặt chẽ để quản lý các nghĩa vụ nợ dự phòng.