Công ước Hà Nội và sứ mệnh bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong môi trường số

Sau 25 năm kể từ Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia (Công ước Palermo) được thông qua tại Italia vào năm 2000 – văn kiện pháp lý toàn cầu đầu tiên về phòng chống tội phạm xuyên quốc gia, một công ước toàn cầu tiếp theo trong lĩnh vực này đã ra đời - Công ước Hà Nội.

Hành trình từ Công ước Palermo đến Công ước Hà Nội không chỉ là một sự kế thừa mang tính biểu tượng, mà còn phản ánh nỗ lực bền bỉ, đầy trách nhiệm của cộng đồng quốc tế trong việc thúc đẩy hợp tác đa phương, hài hòa hóa pháp luật và xây dựng các cơ chế ứng phó linh hoạt trước những thách thức pháp lý xuyên biên giới ngày càng phức tạp của thế kỷ XXI.

Nhận định trên được Nguyễn Hải Ninh, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Tư pháp, nhấn mạnh trong phát biểu tại phiên thảo luận chuyên sâu trong khuôn khổ Lễ mở ký Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tội phạm mạng (Công ước Hà Nội).

Mối đe dọa trong thời đại số

Con người đang sống trong kỷ nguyên của Cách mạng công nghiệp 4.0, được định hình bởi các công nghệ đột phá như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), chuỗi khối (Blockchain) và Internet vạn vật (IoT). 

Trong đó, dữ liệu đã trở thành nguồn tài nguyên chiến lược, mang lại những giá trị kinh tế và xã hội to lớn, mở ra một kỷ nguyên phát triển mới, nơi mỗi cá nhân đều có thể kết nối, học hỏi và sáng tạo không biên giới. 

Tuy nhiên, song hành với những thành tựu công nghệ là sự gia tăng nhanh chóng của tội phạm mạng với quy mô toàn cầu và phương thức hoạt động ngày càng phức tạp. 

Lãnh đạo Bộ Tư pháp đánh giá, những mối đe dọa này không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn trực tiếp đe dọa an ninh quốc gia, quyền con người và quyền công dân. 

Trong bối cảnh đó, Lễ mở ký Công ước Hà Nội có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, là diễn đàn để cộng đồng quốc tế cùng thể hiện cam kết, thống nhất hành động trong cuộc chiến chống tội phạm mạng xuyên biên giới.

“Xuất phát từ tinh thần hợp tác đó và nhận thức rõ những thách thức nêu trên, tại Việt Nam, chúng tôi cho rằng giá trị cốt lõi của chuyển đổi số và công nghệ phải được xây dựng trên nền tảng bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong môi trường số”, ông Ninh nhấn mạnh.

Bốn giải pháp trọng tâm

Để bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong môi trường số, người đứng đầu Bộ Tư Pháp đề xuất, trước hết, cần chú trọng hoàn thiện khung pháp lý dựa trên nền tảng là các điều ước quốc tế về quyền con người.

“Có thể khẳng định, mối quan hệ giữa các công ước về quyền con người và Công ước Hà Nội mang tính bổ trợ và tạo thành một hệ thống pháp lý đồng bộ, nếu các công ước về quyền con người xác lập nội dung các quyền, thì Công ước Hà Nội cung cấp cơ chế pháp lý để bảo vệ những quyền đó trước các nguy cơ từ môi trường số”, ông Ninh phân tích.

Minh chứng rõ nét cho điều này là các quy định tại Điều 14, 15, 16 của Công ước Hà Nội về các biện pháp ngăn chặn và xử lý hành vi sử dụng công nghệ thông tin xâm hại quyền trẻ em – những quyền đã được ghi nhận trong Công ước về Quyền Trẻ em năm 1989.

Hơn thế nữa, giá trị then chốt của Công ước Hà Nội thể hiện ở khả năng thúc đẩy hợp tác quốc tế. Trong bối cảnh tội phạm mạng ngày càng mang tính chất xuyên biên giới, hợp tác giữa các quốc gia được xác định là yếu tố quyết định để phòng chống hiệu quả.

Việc ký kết Công ước Hà Nội là bước hiện thực hóa cam kết đó, nhằm thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu minh bạch, kịp thời, góp phần ngăn chặn hiệu quả các hành vi xâm phạm quyền con người trên không gian mạng, bảo đảm môi trường số an toàn, lành mạnh.

Bên cạnh đó, ông Ninh cũng đề xuất, cần bảo đảm sự hài hòa giữa pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế, gắn kết giữa nguyên tắc của luật pháp quốc tế và điều kiện đặc thù của mỗi quốc gia.

Trên cơ sở đặc thù về kinh tế, văn hóa và xã hội, mỗi quốc gia phải chủ động hoàn thiện hệ thống pháp luật của mình, nhằm bảo đảm tính đồng bộ với luật quốc tế và nâng cao hiệu lực thực thi các cam kết quốc tế tại chính quốc gia mình.

Tinh thần này đã được Việt Nam hiện thực hóa rõ nét khi lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến, quy định về bảo vệ quyền con người, quyền công dân được ghi nhận trong một chương riêng biệt tại Hiến pháp năm 2013.

Bên cạnh đó, trong những năm qua, Việt Nam đã nỗ lực hoàn thiện khuôn khổ pháp lý thông qua việc sửa đổi, bổ sung và ban hành mới nhiều văn bản quy phạm pháp luật, thiết lập hành lang pháp lý chặt chẽ và chế tài xử phạt nhằm ngăn chặn, xử lý nghiêm minh hành vi xâm phạm quyền con người, quyền công dân trên môi trường số ở cả ba cấp độ: hình sự, hành chính và dân sự.

Trong đó, nổi bật là các văn bản quan trọng như Bộ luật Hình sự, Bộ luật Dân sự và Luật Xử lý vi phạm hành chính. 

Đặc biệt, Việt Nam đã ban hành nhiều đạo luật chuyên ngành như Luật An ninh mạng, Luật An toàn thông tin mạng, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Giao dịch điện tử, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Luật Công nghiệp công nghệ số, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo... cho thấy cách tiếp cận toàn diện của Việt Nam trong việc thiết lập một khuôn khổ pháp lý vững chắc cho không gian số. 

Ông Ninh cho biết, để tiếp tục phát huy những kết quả đã đạt được, trong thời gian tới, Việt Nam sẽ tiếp tục đẩy mạnh nghiên cứu, rà soát, hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, trọng tâm là sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự, Luật Xử lý vi phạm hành chính; xây dựng Luật Trí tuệ nhân tạo để quy định những nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ quyền con người trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số, đặc biệt là công nghệ trí tuệ nhân tạo.

Không chỉ vậy, ông Ninh cho rằng, việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân cần gắn với việc bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc.

Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, bảo vệ quyền con người cần được thực hiện song hành với việc bảo vệ an ninh quốc gia, an toàn trật tự xã hội, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của kinh tế - xã hội.

Theo đó, cần một cách tiếp cận tổng thể, toàn diện, đặt nhiệm vụ bảo vệ công dân trong mối quan hệ với bảo vệ an ninh mạng, an toàn thông tin trong môi trường mạng, từ nâng cao năng lực cảnh báo sớm, hoàn thiện khung pháp lý, đến việc đẩy mạnh đầu tư cho các giải pháp kỹ thuật hiện đại và nâng cao ý thức bảo mật cho mọi cá nhân, tổ chức. Qua đó, chủ động phòng ngừa, ngăn chặn và ứng phó hiệu quả trước những mối đe dọa an ninh mạng ngày càng tinh vi và có quy mô toàn cầu. 

Ngoài ra, bảo vệ công dân trên không gian mạng không chỉ có vai trò nòng cốt của Nhà nước mà còn là trách nhiệm của từng cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức và của toàn xã hội.

Trong kỷ nguyên số, khi mỗi dữ liệu cá nhân đều có thể trở thành mục tiêu tấn công, thì sự thờ ơ chính là sự tiếp tay cho các hành vi vi phạm. Do đó, bảo vệ không gian mạng phải được xem là một nghĩa vụ đạo đức và pháp lý không thể tách rời của mọi chủ thể trong xã hội; quyền con người trên không gian số chỉ được bảo vệ và tôn trọng thực sự khi mọi chủ thể cùng chủ động, đồng hành và chia sẻ trách nhiệm. 

Để chuyển hóa nguyên tắc này thành hành động thiết thực, bên cạnh việc hoàn thiện khung pháp lý, cần đẩy mạnh triển khai đồng bộ các giải pháp như tuyên truyền, nâng cao nhận thức; củng cố, phát triển các tổ chức, hiệp hội an ninh mạng; tăng cường đối thoại, phối hợp giữa Nhà nước - doanh nghiệp - xã hội; huy động đa dạng nguồn lực đầu tư cho cơ sở hạ tầng kỹ thuật. 

Những giải pháp này đóng vai trò then chốt trong việc định hình ý thức trách nhiệm và củng cố năng lực thực thi pháp luật về bảo vệ quyền con người trên không gian mạng.