'Mỏ vàng nâu' của Việt Nam chờ được đánh thức

Ngành cacao Việt Nam đang sở hữu lợi thế đặc biệt khi chất lượng cacao được quốc tế xếp vào nhóm top 5% thế giới, phù hợp cho phân khúc chocolate cao cấp. Tuy nhiên, sự phát triển của ngành chocolate Việt Nam vẫn chưa tương xứng do sản lượng thấp, công nghệ chế biến còn hạn chế và chuỗi giá trị chưa hình thành đồng bộ.

Đây là nhận định chung của các chuyên gia trong chuyến đi nghiên cứu thực tế do BSA tổ chức tại TIM Corp (TP.HCM), với phần phân tích chuyên sâu của chuyên gia chocolate người Pháp Olivier Nicod.

Trong khi chất lượng cacao Việt Nam liên tục được cải thiện, diện tích trồng cacao lại giảm mạnh so với giai đoạn đỉnh điểm vào những năm 2000. Từ mức 25.000 ha, diện tích hiện chỉ còn vài nghìn hecta tập trung ở Bến Tre, Đắk Lắk, Đắk Nông và Đồng Nai.

Nguyên nhân chính đến từ giá cả bấp bênh, chi phí chăm sóc cao và thị trường tiêu thụ thiếu ổn định. Điều này dẫn đến nghịch lý: cacao Việt Nam chất lượng cao nhưng sản lượng quá thấp, thậm chí không đủ đáp ứng nhu cầu trong nước khi ngày càng nhiều doanh nghiệp theo đuổi mô hình chocolate thủ công.

Ông Dương Trần Xuân Vũ, sáng lập công ty TIM Corp cho biết thị trường trước đây đã thiếu hụt nguồn cung cacao hạt do nhu cầu 5 triệu tấn mỗi năm nhưng sản lượng chỉ đạt 4 triệu - 4,5 triệu tấn. Hiện tại, các cơ sở làm chocolate thủ công xuất hiện nhiều hơn làm tình trạng thiếu hụt nguồn nguyên liệu càng trở nên trầm trọng hơn, đẩy giá lên rất cao.

Theo ông Vũ, Việt Nam chưa có nhiều doanh nghiệp tham gia phát triển sản phẩm chocolate, mặc dù nguồn nguyên liệu, thổ nhưỡng, khí hậu để trồng cacao rất phù hợp. Đa số các cơ sở chế biến chocolate hiện nay đều là các xưởng thủ công nhỏ, hướng đến du lịch hoặc thị trường ngách.

Theo ông Olivier Nicod, nếu không có chiến lược mở rộng vùng trồng và bảo vệ nguồn nguyên liệu, ngành cacao Việt Nam sẽ đối mặt nguy cơ thiếu hụt nghiêm trọng ngay trong vài năm tới.

Thị trường thế giới vốn đã thiếu hụt cacao từ 0,5 đến 1 triệu tấn mỗi năm, và nhu cầu đang tăng nhanh khi thị trường chocolate dự kiến đạt 133 tỷ USD vào năm 2028. Vì vậy, nếu phát triển bền vững vùng nguyên liệu, chocolate Việt Nam hoàn toàn có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Để mở khóa tiềm năng của “mỏ vàng nâu”, chuyên gia Olivier Nicod cho rằng việc đầu tiên là nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu. Điều này không chỉ bao gồm quy trình lên men và phơi sấy đạt chuẩn mà còn đòi hỏi sự chia sẻ giá trị công bằng với nông dân. Hiện người trồng cacao chỉ nhận 6-7% giá trị của thanh chocolate, mức quá thấp để duy trì sản xuất bền vững. Nếu không đảm bảo lợi ích cho người nông dân – mắt xích đầu tiên trong chuỗi – ngành chocolate Việt Nam khó có cơ hội phát triển dài hạn.

Yếu tố quan trọng thứ hai là đầu tư công nghệ chế biến. Công nghệ rang, tách vỏ, tinh luyện và tempering hiện đại là điều kiện bắt buộc để tạo ra sản phẩm đồng nhất và đủ tiêu chuẩn xuất khẩu. Khoảng trống công nghệ ở Việt Nam đang mở ra cơ hội đầu tư mới cho các startup phát triển thiết bị chuyên dụng và giải pháp sản xuất tối ưu, góp phần đưa cacao Việt Nam lên tầm cao mới.

Yếu tố thứ ba là xây dựng hệ sinh thái chocolate nội địa. Sự kết nối giữa doanh nghiệp, chuyên gia quốc tế và cộng đồng khởi nghiệp sẽ giúp rút ngắn thời gian từ ý tưởng đến sản phẩm. Bên cạnh đó, Việt Nam hoàn toàn có thể gia tăng giá trị bằng cách khai thác phụ phẩm cacao như vỏ trái để làm trà, bột dinh dưỡng, mỹ phẩm hoặc phân bón hữu cơ, phù hợp xu hướng kinh tế tuần hoàn đang được thị trường quốc tế ưa chuộng.

TIM Corp đang nỗ lực thúc đẩy hệ sinh thái này thông qua việc mở phòng thí nghiệm cho người khởi nghiệp, sinh viên và nhóm nghiên cứu đến học hỏi và sử dụng thiết bị. Theo ông Vũ, việc hỗ trợ cộng đồng khởi nghiệp không chỉ giúp họ vượt qua giai đoạn đầu khó khăn mà còn tạo nền tảng cho sự hình thành một “cộng đồng chocolate Việt Nam”, nơi các doanh nghiệp lớn lên và quay trở lại đầu tư vào vùng nguyên liệu và công nghệ.

Với chất lượng cacao Việt Nam đã được khẳng định và thị trường chocolate toàn cầu tăng trưởng mạnh, cơ hội của Việt Nam là rất rõ ràng. Nếu giải quyết được bài toán vùng trồng, công nghệ và liên kết chuỗi, “mỏ vàng nâu” này hoàn toàn có thể trở thành ngành hàng giá trị cao, đóng góp quan trọng cho nông nghiệp và công nghiệp thực phẩm Việt Nam trong giai đoạn mới.