Nghị quyết 70: Luồng sinh khí mới cho doanh nghiệp năng lượng

Bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng

Sau 5 năm triển khai Nghị quyết 55 của Bộ Chính trị về định hướng chiến lược phát triển năng lượng quốc gia của Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, ngành năng lượng đã đạt một số kết quả quan trọng như duy trì tăng trưởng ổn định, đáp ứng tương đối nhu cầu phát triển, đóng góp vào bảo đảm quốc phòng – an ninh và nâng cao đời sống người dân.

Tuy vậy, hàng loạt hạn chế vẫn tồn tại, điển hình là tình trạng chậm tiến độ diễn ra ở nhiều dự án nguồn điện, thị trường năng lượng chưa vận hành đầy đủ theo cơ chế thị trường, chính sách giá còn bất cập, bù chéo giá điện vẫn hiện hữu... dẫn tới trực chờ nguy cơ thiếu điện trong giai đoạn tăng trưởng cao.

Trong bối cảnh này, Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2030 bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia, cung cấp đầy đủ, ổn định, chất lượng cao, đồng thời giảm phát thải, gắn với phát triển bền vững.

Theo đó, các chỉ tiêu đáng chú ý như tổng cung năng lượng sơ cấp 150–170 triệu TOE, tổng công suất điện đạt 183 –236GW, sản lượng điện 560 – 624 tỷ kWh, năng lượng tái tạo chiếm 25–30% tổng cung.

Đến năm 2045, Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng một ngành năng lượng phát triển đồng bộ, bền vững, với hạ tầng hiện đại, thông minh, kết nối khu vực và quốc tế. Thị trường năng lượng vận hành cạnh tranh, minh bạch, hiệu quả. Đặc biệt, trình độ khoa học – công nghệ, quản trị và nhân lực trong ngành năng lượng sẽ đạt ngang tầm các nước công nghiệp phát triển.

Đây là mục tiêu đầy tham vọng, đòi hỏi lượng vốn đầu tư khổng lồ, cơ chế thị trường thực chất, cùng tham gia mạnh mẽ của khu vực tư nhân.

Để đạt các mục tiêu đầy tham vọng và đòi hỏi lượng vốn đầu tư khổng lồ nêu trên, Nghị quyết 70 nhấn mạnh một loạt giải pháp như hoàn thiện thể chế, áp dụng giá thị trường cho các loại năng lượng, chấm dứt cơ chế bù chéo giá điện, phát triển đồng bộ thị trường năng lượng, tạo điều kiện cạnh tranh bình đẳng cho các thành phần kinh tế, đặc biệt là khu vực tư nhân.

Đồng thời, đa dạng hóa nguồn năng lượng: phát triển tái tạo, năng lượng mới và sạch; có lộ trình giảm điện than; đưa điện khí, điện hạt nhân trở thành trụ cột; tăng dự trữ năng lượng quốc gia.

Vẫn còn nhiều thách thức với doanh nghiệp

Nghị quyết 70 đặt mục tiêu đến năm 2030 bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia, cung cấp đầy đủ, ổn định, chất lượng cao, đồng thời giảm phát thải, gắn với phát triển bền vững.

Theo các chỉ tiêu, tổng cung năng lượng sơ cấp phải đạt 150–170 triệu TOE; tổng công suất điện đạt 183–236 GW, sản lượng điện 560–624 tỷ kWh; năng lượng tái tạo chiếm 25–30% tổng cung. Đến năm 2045, ngành năng lượng Việt Nam hướng tới đồng bộ, hiện đại, minh bạch, kết nối khu vực và quốc tế.

Tuy nhiên, để đạt mục tiêu đầy tham vọng này cần một lượng vốn đầu tư khổng lồ và cơ chế thực sự thị trường. Đây vừa là cơ hội, vừa là áp lực cho doanh nghiệp tư nhân.

Ông Bùi Văn Thịnh, Chủ tịch Hiệp hội điện gió và điện mặt trời Bình Thuận, nhận định, quy hoạch điện VIII đặt mục tiêu đến 2030 tổng công suất điện đạt 183–236 GW, tức gấp 2,5–3 lần so với 70 năm qua. Nhưng năm 2024 chỉ bổ sung 1.500MW, năm 2025 kỳ vọng thêm 5.000–7.000MW. Với tốc độ này, khó đạt mục tiêu, nguy cơ thiếu điện sẽ hiện hữu.

Ba nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này gồm chồng chéo pháp luật, chính sách thiếu ổn định (cơ chế FIT kết thúc, cơ chế mới chưa ban hành kịp thời hoặc chưa hoàn thiện, làm nản lòng nhà đầu tư) và giá điện chưa hợp lý (EVN lỗ lũy kế hàng chục nghìn tỷ đồng, trong khi nhiều nhà đầu tư cũng không có lãi).

Đại diện EVN cũng thừa nhận sức ép vốn và tài chính đang rất lớn và mong muốn có cơ chế giá minh bạch, linh hoạt, phản ánh đúng chi phí đầu vào, đồng thời sớm tháo gỡ các vướng mắc về truyền tải để hấp thụ nguồn năng lượng tái tạo.

Thực tế, nhiều dự án năng lượng tái tạo thời gian qua rơi vào tình trạng “đắp chiếu” vì không kịp hoàn thành trong khung giá FIT, hoặc vì lưới điện không theo kịp, dẫn đến thiệt hại lớn cho nhà đầu tư.

“Thách thức lớn nhất đối với doanh nghiệp năng lượng tái tạo thời gian tới không phải là thiếu năng lực hoặc kinh nghiệm mà chính là hiệu quả của các dự án đã và sẽ đầu tư với chính sách như hiện nay. Niềm tin vào môi trường đầu tư đang bị ảnh hưởng khi hàng loạt dự án đang bị xem xét lại giá mua điện”, ông Thịnh nói.

Không chỉ doanh nghiệp, các chyên gia cũng nhiều lần lên tiếng về cơ chế giá điện – yếu tố sống còn để thu hút đầu tư. Ông Nguyễn Tiến Thỏa, nguyên Cục trưởng Cục Quản lý giá (Bộ Tài chính), cho rằng hiện nay giá điện tồn tại ba bất cập lớn.

Thứ nhất, giá điện chưa thực hiện đúng cơ chế thị trường, chưa tính đúng, tính đủ chi phí đầu vào. Nhiều năm qua, tình trạng “mua cao bán thấp” vẫn tồn tại, khiến EVN thua lỗ còn nhà đầu tư nản lòng.

Thứ hai, giá điện đang phải gánh quá nhiều mục tiêu cùng lúc: hỗ trợ ngành điện tăng trưởng, thu hút đầu tư, nhưng đồng thời phải giữ ổn định vĩ mô, kiểm soát lạm phát và bảo đảm an sinh xã hội. “Các mục tiêu này không đồng thuận 100%, thậm chí xung đột, nên rất khó hài hòa trong một cơ chế giá duy nhất”, ông Thỏa nhấn mạnh.

Thứ ba, cơ chế bù chéo kéo dài quá lâu. Bù chéo giữa các hộ tiêu dùng, giữa sản xuất và sinh hoạt, giữa các vùng miền, dẫn đến giá điện không phản ánh đúng giá trị 1 kWh điện. “Điện trở thành một dạng giá bao cấp cho toàn xã hội, khiến khó thu hút đầu tư và không tạo áp lực cho việc tiết kiệm, đổi mới công nghệ trong sản xuất”, ông Thỏa phân tích.

Những bất cập này khiến thị trường điện khó minh bạch, thiếu sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư trong và ngoài nước. Nếu không được xử lý triệt để, mục tiêu huy động khoảng 150 tỷ USD vốn đầu tư vào ngành điện đến 2030 sẽ khó khả thi.

Những bài học chưa cũ

Sau 5 năm triển khai Nghị quyết 55, ngành năng lượng đã đạt được một số kết quả quan trọng như duy trì tăng trưởng ổn định, đáp ứng tương đối nhu cầu phát triển, đóng góp vào bảo đảm quốc phòng – an ninh và nâng cao đời sống người dân.

Tuy vậy, vẫn tồn tại tình trạng chậm tiến độ ở nhiều dự án nguồn điện, sự phụ thuộc ngày càng lớn vào nhập khẩu năng lượng, hạ tầng thiếu đồng bộ – đặc biệt là hệ thống truyền tải điện, cùng với tỷ lệ nội địa hóa thiết bị năng lượng quan trọng còn thấp.

Thị trường năng lượng chưa vận hành đầy đủ theo cơ chế thị trường, chính sách giá còn bất cập, tình trạng bù chéo giá điện vẫn hiện hữu. Điều này khiến nguy cơ thiếu điện trong giai đoạn tăng trưởng cao trở thành nỗi lo thường trực.

Bộ Công thương chỉ rõ, giai đoạn 2011–2020, hoạt động phát triển điện lực vẫn tồn tại hạn chế dẫn đến vận hành hệ thống điện gặp nhiều khó khăn, an ninh cung cấp điện bị ảnh hưởng. Nhiều dự án nguồn điện chậm tiến độ, việc phát triển nguồn chưa phù hợp với phân bố và phụ tải, hệ thống truyền tải không đáp ứng yêu cầu, dẫn tới mất cân bằng cung – cầu điện xuất hiện trên cả ba miền.

Tỷ lệ thực hiện quy hoạch của các nguồn điện lớn từ than, khí – vốn đóng vai trò then chốt – chỉ đạt 63%, dẫn tới thiếu hụt nguồn cấp và tỷ lệ dự phòng công suất khả dụng thấp. Với lưới điện, tỷ lệ thực hiện đường dây 500kV so với quy hoạch chỉ đạt khoảng 72%, còn đường dây 220kV đạt 80%. Tại nhiều khu vực, tình trạng đầy và quá tải lưới điện vẫn diễn ra thường xuyên.

Nghị quyết 70 mang thông điệp mạnh mẽ: an ninh năng lượng không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước, mà là nhiệm vụ chung của cả hệ thống, trong đó có khu vực tư nhân. Những nút thắt tồn tại từ Nghị quyết 55 đã được xác định từ giá điện chưa hợp lý, dự án chậm tiến độ, đến sai phạm trong phát triển năng lượng tái tạo.

Có thể thấy, cơ hội để bứt phá là rất lớn, nhưng thách thức cũng không nhỏ. Đơn cử, như TS. Lê Xuân Nghĩa, Viện trưởng Viện Tư vấn phát triển (CODE) lưu ý, năng lực quản trị, công nghệ và vốn của doanh nghiệp tư nhân Việt Nam vẫn còn hạn chế. Do đó, cùng với việc “mở cửa” cho tư nhân, Nhà nước phải thiết kế cơ chế giám sát minh bạch, ngăn ngừa lợi ích nhóm và bảo đảm hài hòa lợi ích giữa nhà nước – doanh nghiệp – người dân.

Chính sách mới sẽ chỉ phát huy hiệu quả nếu đi kèm hành động quyết liệt: tháo gỡ vướng mắc truyền tải, hoàn thiện thị trường điện cạnh tranh, xử lý dứt điểm tồn đọng của các dự án sai phạm và thiết lập lòng tin cho nhà đầu tư.