Doanh nghiệp sản xuất nhỏ phải làm gì để không bị ra rìa

Từ “nội địa hóa” đến tối ưu chuỗi giá trị trong nước

Tại tọa đàm “Chiến lược sống còn cho SMEs ngành sản xuất” do HAMI tổ chức trong khuôn khổ FBC ASEAN 2025, các chuyên gia quốc tế và lãnh đạo doanh nghiệp sản xuất, cung ứng nhấn mạnh rằng, không có một “chiến lược duy nhất” cho mọi doanh nghiệp.

Thay vào đó, cần ưu tiên những bước then chốt, nội địa hóa có chọn lọc, nâng cao khả năng thích ứng và tinh gọn hoạt động, chuyển đổi số hướng tới sản xuất thông minh, cùng thay đổi tư duy để đầu tư cho con người và hệ sinh thái kinh doanh.

Nội địa hóa, không đơn thuần là “tự cung tự cấp” mà là tối ưu hoá chuỗi giá trị trong nước để cắt giảm chi phí và gia tăng năng lực vận hành.

Ông Kawaguchi Shinichiro, Cố vấn cao cấp, tư vấn quản lý Ngân hàng Tái thiết và phát triển châu Âu tại Viện Phát triển nguồn nhân lực Việt Nam - Nhật Bản, nhấn mạnh: “Nếu mà nhắc tới chiến lược, đầu tiên tôi sẽ nghĩ đến một cụm từ - nội địa hóa chuỗi cung ứng. Sử dụng máy móc, con người và nguyên vật liệu Việt Nam sẽ giúp giảm chi phí và tạo việc làm”.

Lời khuyên này không khuyến khích biệt lập mà là kêu gọi SMEs nhìn nhận thị trường nội địa như một nền tảng để gia tăng sức cạnh tranh quốc tế, thông qua chuẩn hoá, nâng cấp kỹ thuật và kết nối chặt hơn với các doanh nghiệp đầu chuỗi.

Nội địa hóa không phải là mục tiêu chính trị mà là một chiến lược quản trị nhằm tối ưu chi phí, giảm rủi ro logistics và gia tăng khả năng chủ động trong chuỗi.

Trong thực tế, hiệu quả nội địa hóa xuất phát từ ba trục đồng thời: (i) tái thiết kế sản phẩm để phù hợp năng lực cung ứng trong nước (giảm phụ thuộc linh kiện độc quyền); (ii) nâng chuẩn nhà cung cấp thông qua chương trình hỗ trợ kỹ thuật, tiêu chuẩn hoá và hợp đồng ràng buộc; (iii) thiết kế cơ chế tài chính chia sẻ rủi ro như hợp tác đầu tư hoặc cam kết đơn hàng dài hạn.

Để nội địa hóa hiệu quả, cần có KPI rõ ràng (tỷ lệ nội địa hóa theo % giá trị vật tư, giảm chi phí logistics, rút ngắn thời gian cung ứng, tỷ lệ lỗi vật tư), và phải đi kèm thử nghiệm có kiểm soát (sản phẩm/khách hàng) để tránh rủi ro cô lập khỏi chuỗi toàn cầu.

Chuyển đổi số cần bắt nguồn từ nhà máy

Chuyển đổi số đối với SMEs ngành sản xuất không phải là một xu hướng công nghệ hay trò “mua phần mềm cho oai”, mà là một chương trình chuyển đổi quản trị bắt nguồn từ nhà máy, nơi phát sinh dữ liệu vận hành căn bản cho mọi quyết định.

Thực hiện chuyển đổi số sẽ là điều kiện cần để thực hiện được chuyển đổi xanh.

Tuy nhiên, “nhanh” mà không có nền tảng công nghệ và dữ liệu sẽ dễ rơi vào tình trạng đổ vỡ.

Chính vì vậy, Rạng Đông và một số doanh nghiệp lớn tham gia tọa đàm khuyến nghị SMEs bắt đầu chuyển đổi số từ lõi sản xuất: số hóa quy trình sản xuất, triển khai hệ thống quản trị (ERP/MES/MIS), thu thập dữ liệu vận hành để tạo ra sản xuất “xanh - thông minh - linh hoạt”.

Vì sao phải bắt đầu từ nhà máy? Có ba lý do thực tiễn.

Thứ nhất, dữ liệu sản xuất như hiệu suất thiết bị, tỷ lệ phế phẩm, tiêu hao năng lượng, thời gian dừng máy sẽ là đầu vào duy nhất giúp lãnh đạo đánh giá chính xác mức độ lãng phí và điểm nghẽn.

Thứ hai, số hóa tại nguồn cho phép quản lý theo thời gian thực, rút ngắn chu kỳ phản ứng với lỗi, và tăng độ tin cậy trong giao nhận, đây là yếu tố then chốt để trở thành nhà cung cấp “được đặt hàng” trong chuỗi giá trị.

Thứ ba, chỉ khi có dữ liệu vận hành đầy đủ thì các sáng kiến “xanh” (tiết kiệm năng lượng, tối ưu sử dụng vật liệu, giảm phát thải) mới có thể đo lường được hiệu quả và tính khả thi kinh tế.

Từ góc độ tài chính, chuyển đổi số tại nhà máy sinh lợi ở hai chiều: giảm chi phí (ít phế phẩm, ít dừng máy) và mở thêm nguồn doanh thu (khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn đầu chuỗi, chứng nhận “sustainable” giúp mở cửa thị trường xuất khẩu).

Nhân lực là điểm nghẽn quan trọng. Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi có đội vận hành hiểu dữ liệu và biết chuyển dữ liệu thành hành động.

Vì vậy, song song với triển khai kỹ thuật cần có chương trình đào tạo thực hành theo vai trò: kỹ thuật viên vận hành, quản lý sản xuất đọc báo cáo, và team cải tiến liên tục.

Mô hình đào tạo - chuyển giao với đối tác tư vấn hoặc viện nghiên cứu giúp giảm rủi ro phụ thuộc nhà cung cấp phần mềm.

Đối với SMEs ngành sản xuất, chuyển đổi số bắt nguồn từ nhà máy không phải là chi phí rườm rà mà là khoản đầu tư chuyển hóa năng lực vận hành thành giá trị thương mại.

Khi dữ liệu sản xuất trở thành thước đo chính xác, doanh nghiệp mới có thể song hành vừa “xanh” vừa “linh hoạt”, và từ đó giành được vị trí bền vững hơn trong chuỗi cung ứng mới.

Tinh gọn thực chất, đầu tư cho con người và khả năng thích ứng

Khi dữ liệu sản xuất đã được số hoá và sẵn sàng phục vụ quản trị, yếu tố quyết định để biến dữ liệu đó thành lợi thế là con người và tốc độ ra quyết định.

Chuyển đổi kỹ thuật chỉ có ý nghĩa khi đi đôi với thay đổi tư duy - từ tư duy “đợi chỉ đạo” sang tư duy “chủ động cải tiến”, và với cơ cấu tổ chức cho phép hành động nhanh nhưng vẫn có kiểm soát.

Về nội dung triển khai, có ba trụ cột quản trị mà lãnh đạo SMEs cần ưu tiên. Thứ nhất, xây dựng văn hoá cải tiến liên tục: khuyến khích mọi cấp nhân viên đề xuất cải tiến nhỏ, đo lường tác động và nhân rộng những sáng kiến thành chuẩn mực vận hành.

Thứ hai, đầu tư vào năng lực con người: đào tạo theo vai trò (nhân sự vận hành, quản lý dây chuyền, bộ phận bảo trì, nhóm dữ liệu) để họ đọc và dùng thông tin từ hệ thống quản trị; đồng thời thiết kế chương trình chuyển giao kiến thức thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nhà cung cấp.

Thứ ba, tổ chức theo nhóm nhỏ, quyền ra quyết định rõ ràng: thiết lập các “nhóm tác chiến” chịu trách nhiệm xử lý sự cố, quyết định điều chỉnh sản xuất trong thời gian ngắn mà không phải chờ chu trình phê duyệt kéo dài.

Đầu tư cho con người và văn hóa doanh nghiệp chính là thay đổi tư duy.

Không có công thức “một size phù hợp cho mọi doanh nghiệp”, nhưng nếu buộc phải chọn các ưu tiên, doanh nghiệp SMEs Việt Nam cần tập trung vào các yếu tố như nội địa hóa có chọn lọc để tối ưu chi phí và năng lực; duy trì tốc độ và sự thích ứng của doanh nghiệp nhỏ; chuyển đổi số bắt đầu từ sản xuất để đạt sản xuất xanh, thông minh; và thay đổi tư duy, đầu tư vào con người để bảo đảm tính bền vững.

Những yếu tố này, khi được triển khai đồng bộ, sẽ giúp SMEs ngành sản xuất không chỉ tồn tại mà còn gia tăng vai trò trong chuỗi.