Vingroup và 'phép thử' cho ngành điện

Quy hoạch điện VIII đã định vị điện khí LNG như một trụ cột chiến lược, chiếm 22–23%, tương đương 30–35GW tổng công suất nguồn điện đến năm 2030. Điện khí LNG được kỳ vọng giải quyết “tam giác khó khăn” của ngành năng lượng: thay thế điện than, bù đắp sự thiếu ổn định của năng lượng tái tạo và đảm bảo an ninh cung ứng.

Tuy nhiên, thực tế triển khai đang phơi bày một khoảng trống khó lấp giữa tham vọng chính sách và năng lực thực thi của Quy hoạch điện VIII.

Khát vốn và nút thắt cơ chế PPA

Việc hơn 15 trung tâm LNG nằm trong quy hoạch nhưng chỉ đếm trên đầu ngón tay dự án thực sự khởi công không phải chỉ là thất bại đơn lẻ của nhà đầu tư, mà là sự bế tắc mang tính hệ thống xoay quanh hai rào cản tài chính và pháp lý.

Ngành điện Việt Nam đối diện với nhu cầu vốn khổng lồ, quy hoạch điện VIII ước tính cần hơn 130 tỷ USD cho đến năm 2030, riêng điện khí LNG đã chiếm hàng chục tỷ USD mỗi năm. Với khả năng tài trợ hạn chế của ngân sách nhà nước và hệ thống tín dụng nội địa không thể cung cấp đủ vốn ngoại tệ dài hạn (do đặc thù dự án 20-25 năm), vai trò của dòng vốn quốc tế và tư nhân là yếu tố quyết định.

Tuy nhiên, các nhà đầu tư nước ngoài (FDI) và tư nhân trong nước vẫn e dè vì không có được cam kết bảo lãnh Chính phủ rõ ràng, đặc biệt là bảo lãnh rủi ro tỷ giá. Đây là lý do khiến nhiều dự án điện khí LNG đình trệ ở khâu đàm phán tài chính, biến điện khí LNG thành cuộc chơi đắt đỏ và rủi ro cao mà ít chủ đầu tư dám chấp nhận.

Cơ chế PPA cũng là một nút thắt lớn khiến điện khí LNG vẫn khó thực hiện. Điện LNG là nguồn điện đắt đỏ hơn 20 – 30% so với điện than và chịu nhiều biến động giá khí quốc tế. Nút thắt quyết định nằm ở cơ chế Hợp đồng mua bán điện (PPA). Tuy nhiên, khung pháp lý hiện hành không cung cấp cơ chế chuẩn hóa về cam kết bao tiêu sản lượng, trong khi đây là yếu tố sống còn để nhà đầu tư yên tâm vay vốn.

Thứ hai, cơ chế chuyển ngang chi phí nhiên liệu là yếu tố đảm bảo giá bán điện linh hoạt theo giá khí đầu vào để tránh rủi ro thua lỗ.

Khi cơ chế chia sẻ rủi ro còn thiếu minh bạch, nhà đầu tư buộc phải đối mặt với rủi ro tài chính một mình. Điều này đã khiến các dự án điện LNG như Hải Lăng, Công Thanh, và nhiều dự án khác mắc kẹt ở bàn đàm phán thay vì trên công trường.

Vingroup và nhiệt điện LNG Hải Phòng: Một điển hình đột phá cơ chế?

Dự án nhiệt điện LNG Hải Phòng của Vingroup, với quy mô lớn nhất ngành điện hiện nay, công suất 4.500MW, vốn đầu tư hơn 7 tỷ USD, xuất hiện như một phép thử đột phá giữa bối cảnh phát triển điện LNG bế tắc.

Hành động này của Vingroup không chỉ là sự mở rộng sang trụ cột hạ tầng và năng lượng xanh (VinEnergo) mà còn là nước cờ chiến lược định vị Vingroup từ nhà phát triển bất động sản thành tập đoàn công nghiệp hàng đầu Việt Nam.

Trước Vingroup, nhiều trường hợp trong và ngoài nước (dưới mô hình liên danh) theo đuổi các dự án điện LNG trong nước như PV Power – dự án nhiệt điện Nhơn Trạch 3 và 4, PV Gas – dự án hạ tầng kho cảng Vũng Áng, LNG Nam Định, Trungnam Group – LNG Cà Ná, Hanwha, Jera, Total, Tokyo Gas – Kyuden – TTVN Group (LNG Thái Bình)…

Tuy nhiên, đa phần các dự án đều đối diện vướng mắc liên quan đến đàm phán giá điện, bảo lãnh Chính phủ với tín dụng nước ngoài và đầu tư đường dây truyền tải giải toả công suất nên dẫn đến chậm trễ triển khai.

Trong đó, điển hình có thể kể đến 3 dự án nằm trong danh mục 15 dự án điện khí LNG ưu tiên đầu tư của ngành điện giai đoạn đến 2030 theo Quy hoạch điện VIII gồm điện khí LNG Bạc Liêu (công suất 3.200 MW của Delta Offshore Energy Pte. Ltd) được cấp chứng nhận từ 2020, LNG Long An 1&2 3.000MW (VinaCapital và Tập đoàn GS Energy (Hàn Quốc) quyết định chủ trương vào năm 2021.

Từ thực tế đó, giá trị kinh tế lớn nhất của dự án nhiệt điện LNG Hải Phòng của Vingroup không nằm ở công suất hay vốn đầu tư, mà ở chỗ nó buộc phải tạo ra tiền lệ trong việc tháo gỡ cơ chế.

Thứ nhất, sự dấn thân của một tập đoàn tư nhân nội địa có tiềm lực tài chính và uy tín quốc tế như Vingroup có thể tạo ra áp lực đàm phán PPA mạnh mẽ hơn, buộc cơ quan quản lý và EVN phải linh hoạt hơn trong việc thực hiện cơ chế PPA.

Thứ hai, vị thế của Vingroup giúp họ dễ dàng tiếp cận các định chế tài chính quốc tế, giải quyết được rào cản vốn ngoại tệ mà các nhà đầu tư nội địa khác thường gặp phải. Đây sẽ là một điển hình cho các nhà đầu tư tư nhân trong nước nghiên cứu nếu muốn bước chân vào đầu tư dự án năng lượng.

Đặc biệt, nếu Vingroup thành công trong việc vận hành dự án lớn nhất này vào năm 2030, nó sẽ gửi đi một thông điệp chính sách mạnh mẽ: Việt Nam sẵn sàng tạo ra khung pháp lý đặc thù để thu hút vốn tư nhân nội địa vào các dự án hạ tầng chiến lược, thay vì chỉ dựa vào khu vực doanh nghiệp nhà nước hoặc khối FDI truyền thống.

Cần tháo gỡ 3 nút thắt then chốt

Đặt trong bức tranh chuyển dịch năng lượng, LNG được xem là giải pháp trung gian: phát thải thấp hơn than, ổn định hơn năng lượng tái tạo, dễ mở rộng công suất khi cần. Nhưng loại hình này không phải lời giải dài hạn do xu thế toàn cầu đang hướng tới năng lượng tái tạo kết hợp lưu trữ, hydro xanh hay hạt nhân.

Trong khi công nghệ lưu trữ còn đắt đỏ và lưới truyền tải chưa đáp ứng kịp, LNG vẫn là “cầu nối” quan trọng. Nhưng nếu các dự án LNG tiếp tục chậm trễ, nguy cơ thiếu điện càng hiện hữu. Ngược lại, nếu đẩy nhanh được tiến độ, LNG có thể tạo dư địa để Việt Nam phát triển mạnh năng lượng tái tạo sau 2030.

Do vậy, dự án nhiệt điện LNG Hải Phòng không chỉ là bước đi đơn thuần của một doanh nghiệp tư nhân, mà còn là phép thử cho toàn ngành điện. Và từ trường hợp này, có thể nhìn thấy ba nút thắt then chốt cần tháo gỡ.

Thứ nhất là hành động cụ thể hoá tầm nhìn, quy hoạch chi tiết sẽ là chưa đủ nếu dự án tiếp tục nằm trên giấy, mọi kịch bản đều vô nghĩa và chỉ khi có những công trình cụ thể được triển khai, an ninh năng lượng mới được đảm bảo.

Thứ hai, về vấn đề vốn, bối cảnh hiện tại cho thấy ngành điện không thể dựa vào ngân sách hay tín dụng trong nước. Thay vào đó, chiến lược huy động vốn quốc tế, với cơ chế minh bạch và chia sẻ rủi ro rõ ràng, sẽ là chìa khoá giải quyết hữu hiệu.

Cuối cùng, điện năng từ lâu được mặc định là “sân chơi” của doanh nghiệp Nhà nước và khối FDI. Tuy nhiên, nhu cầu đầu tư khổng lồ đang đòi hỏi sự tham gia thực chất hơn của doanh nghiệp tư nhân lớn trong nước.

Không phải là dự án LNG đầu tiên, nhưng dự án điện khí của Vingroup tại Hải Phòng xuất hiện trong thời điểm nhu cầu điện tăng 8–10%/năm, điện than bị siết, điện tái tạo còn thiếu nền tảng, và điện hạt nhân vẫn ở thì tương lai xa.

Giá trị lớn nhất của dự án này không chỉ nằm ở công suất hay vốn đầu tư, mà ở chỗ nó phản chiếu thực trạng ngành điện Việt Nam: nhu cầu lớn, cơ chế còn chậm, vốn là rào cản và tư nhân đang thử sức dấn thân.

Nếu coi đây là phép thử, thì kết quả dự án không chỉ ảnh hưởng tới một tập đoàn, mà còn định hình cách Việt Nam hiện thực hóa Quy hoạch điện VIII và chiến lược năng lượng dài hạn. Đặc biệt, nếu không có sự điều chỉnh chính sách mạnh mẽ, điện LNG sẽ tiếp tục mắc kẹt trong “bẫy cơ chế” và Việt Nam sẽ vẫn phải tiếp tục giải bài toán an ninh năng lượng và chi phí chính sách.