'Nỗi niềm' nhân tài đất Việt toàn cầu

Trong không gian biệt lập của một khu nghỉ dưỡng tại tỉnh Ninh Bình, nơi được xem là miền di sản, hàng trăm nhà khoa học Việt Nam toàn cầu đã tụ họp để cùng bàn về việc thúc đẩy tương lai đất nước thông qua những định hướng đầu tư chiến lược.

Sự hiện diện của các nhân tài Việt Nam ở nước ngoài trên mảnh đất hình chữ S đã gợi cho ông Trương Gia Bình, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn FPT, liên tưởng đến người cha và thế hệ của ông. Đó là những con người sống đầy lý tưởng, từng rời quê hương sang Pháp học tập và sau đó tự nguyện trở về, đi theo tiếng gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Ông Trương Gia Bình nhớ đến Giáo sư Trần Hữu Tước, một bác sĩ nổi tiếng từng sống và hành nghề tại Pháp. Ông là người chữa bệnh cho cả giới quý tộc châu Âu, sống trong điều kiện đầy đủ và sang trọng. Khi ấy, gia đình ông Tước phải gửi quần áo sang Mỹ để giặt, rồi mang trở lại Pháp để dùng. Với một đứa trẻ lớn lên giữa bom đạn chiến tranh như ông Bình, cuộc sống đó gần như không thể tưởng tượng nổi. Thế nhưng, vị bác sĩ ấy đã gác lại tất cả để trở về Việt Nam, sống giản dị cùng nhân dân, đi chợ, mua rau như bao người dân khác.

Họ trở về vì một lý tưởng lớn là độc lập – tự do cho dân tộc và sự tiến bộ của đất nước.

Ông Bình từng đến thăm những người bạn cũ của cha ông. Họ là những con người đã trải qua biết bao gian khổ. Dù cuộc sống vật chất không dư dả, họ vẫn toát lên niềm hạnh phúc vì được dấn thân vì đất nước. Với họ, đó là “cơ hội vàng” của cả một thế hệ. Và ông tin rằng cơ hội tương tự lại một lần nữa đến với thế hệ hôm nay, duy nhất và sẽ không lặp lại.

Các nhân tài đất Việt toàn cầu đang ở trung tâm của công cuộc đổi mới sáng tạo. Chiến lược phát triển đất nước hiện nay đặt ra ba định hướng lớn: trở thành quốc gia phát triển, sánh vai cùng các cường quốc vào năm 2045; duy trì tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số; và tận dụng cơ hội hiếm có để đưa Việt Nam bứt phá. Đất nước ta đang bước vào giai đoạn sắp xếp lại giang sơn để nắm bắt cơ hội lớn của dân tộc. Là một người anh lớn của cộng đồng doanh nhân Việt, ông Bình khát vọng các chuyên gia và nhà khoa học Việt Nam toàn cầu sẽ đồng hành cùng đất nước trong sứ mệnh lớn lao ấy.

Hàng năm thông qua các hội thảo và diễn đàn, Tổ chức Khoa học và chuyên gia Việt Nam toàn cầu (AVSE Global) có khoảng hơn 2.000 chuyên gia nước ngoài đến với Việt Nam, chia sẻ kinh nghiệm phát triển của Việt Nam. Họ được gặp gỡ và thảo luận chiến lược với các nhà hoạch định chính sách.

“Dòng chảy chuyên gia và tri thức đang hướng về Việt Nam rất nhiều. Và trong số dòng chảy đó, chúng ta cũng thấy rất nhiều chuyên gia người nước ngoài”, GS.TS Nguyễn Đức Khương, Giám đốc điều hành EMLV Business School và Chủ tịch AVSE Global chia sẻ trong Diễn đàn R&D Việt Nam 2025.

Rời Việt Nam sang Pháp để làm thạc sĩ và làm tiến sĩ, ông Khương mang theo hành trang quý giá trên mình là lời động viên rất lớn của cô Nguyễn Thị Doan, nguyên Phó Chủ tịch nước. Lúc đó cô là người hướng dẫn luận văn tốt nghiệp của ông. Cô căn dặn: “Đi ra nước ngoài nhìn cho rõ, học cho tốt, sau đó về giúp đất nước”.

Từ đó đến nay, ông chỉ cố gắng làm đúng ba điều cô dặn. Suốt hơn hai mươi năm qua, năm nào ông cũng trở về Việt Nam, nhiều lần mỗi năm. Mỗi lần về, ông đều tham gia vào các công trình nghiên cứu và phát triển trong nước. Thực tiễn Việt Nam cùng những thách thức và cơ hội in đậm trong suy nghĩ của ông.

Gọi "cá hồi"

Để thu hút nhân tài, điều quan trọng đầu tiên theo Chủ tịch FPT là trao cho họ cơ hội lớn để tích lũy năng lực, phát triển ý tưởng và cống hiến cho đất nước.

Lịch sử Việt Nam đã có những tấm gương rất tiêu biểu. Như Giáo sư Trần Đại Nghĩa, ông trở về Việt Nam vì có cơ hội thiết kế bom ba càng phục vụ kháng chiến chống Pháp, hay Giáo sư Đặng Văn Ngữ là người đầu tiên ở Việt Nam sản xuất thành công thuốc kháng sinh penicillin trong hoàn cảnh kháng chiến đầy gian khổ. Những con người đó thành công không chỉ vì tài năng mà còn vì họ được trao cơ hội lớn để hiện thực hóa khát vọng và tri thức của mình.

Ngày nay, Việt Nam đang sở hữu nhiều công nghệ chiến lược và định hướng phát triển rõ ràng. Nếu những người tài trong và ngoài nước có sáng kiến, giải pháp, đề án mang tính thực tiễn và đột phá, Việt Nam cần có cơ chế cấp ngân sách, hỗ trợ mạnh mẽ để họ triển khai. Đó là sự đầu tư có tầm nhìn.

Đối với chuyên gia quốc tế, ông Bình cho rằng chế độ đãi ngộ là một yếu tố then chốt. Hiện nay, nhiều quốc gia đã áp dụng mô hình tài chính linh hoạt, trong đó nhà nước chi trả 50% thu nhập cho chuyên gia cao cấp, phần còn lại do doanh nghiệp đảm nhiệm.

“Tôi đề xuất Việt Nam cũng nên áp dụng cơ chế này. Ví dụ, với chuyên gia có thu nhập 500.000 - 1 triệu USD/năm, nhà nước hỗ trợ một nửa. Điều đó sẽ mở ra khả năng thu hút nhân tài chất lượng cao về Việt Nam làm việc và cống hiến”, ông Bình gợi ý.

Nhắc đến lời chỉ đạo của Tổng Bí thư “Dạy nhạc thì mời luôn ca sĩ, dạy vẽ thì mời họa sĩ”, tức là ai giỏi gì dạy điều đó, ông Bình cho rằng đây là cách kết hợp hài hòa giữa tinh thần phương Đông và phương Tây. Trong cách nghĩ phương Đông, như Đông y, người giỏi dạy người giỏi, lấy tâm huyết và trải nghiệm làm cốt lõi. Dạy học không chỉ là truyền đạt kiến thức, mà còn là truyền nghề, truyền cảm hứng, truyền cả tinh thần. Trong khi đó, phương Tây theo mô hình đào tạo hàng loạt, chuẩn hóa quy trình, nhấn mạnh yếu tố công nghiệp hóa giáo dục.

Theo ông Bình, Việt Nam là một quốc gia có đặc điểm rất riêng. Người Việt càng chia sẻ tri thức càng phát triển bản thân, càng dạy lại càng học được thêm. Đó là lợi thế lớn nếu biết khai thác. Muốn thu hút người tài, cần tạo ra một môi trường mà họ vừa được học, vừa được làm, vừa được truyền lại kiến thức và lý tưởng cho thế hệ sau.

“Chìa khóa không chỉ là mức lương cao, mà là niềm tin, cơ hội, cơ chế linh hoạt và một tầm nhìn lớn. Người tài cần không gian để phát triển và một lý tưởng để cống hiến. Nếu Việt Nam làm được điều đó, thì người tài sẽ tự tìm đến”, ông Bình nói.

Chìa khóa không chỉ là mức lương cao mà là niềm tin, cơ hội, cơ chế linh hoạt và một tầm nhìn lớn. Người tài cần không gian để phát triển và một lý tưởng để cống hiến.

Thẳng thắn thừa nhận môi trường ở Việt Nam hiện nay vẫn chưa thật sự đủ đầy để níu chân các chuyên gia, nhà khoa học quốc tế và người Việt trở về song Chủ tịch AVSE Global nhấn mạnh sức hấp dẫn ngày càng gia tăng của Việt Nam trong việc mời gọi các “cá hồi”.

Ông nhận thấy ngày càng nhiều người gốc Việt sinh ra ở nước ngoài, từng học tập và làm việc trong những môi trường tiên tiến, nay bắt đầu nhìn về Việt Nam như một đất nước có vị thế mới. Việt Nam đang cho thấy khả năng cân bằng các mối quan hệ hợp tác quốc tế một cách ngoạn mục, thu hút được sự quan tâm ngày càng lớn của thế giới. Trong con mắt của họ, đây là nơi có thể mở ra những cơ hội phát triển sự nghiệp, kinh tế và cả năng lực sáng tạo cá nhân.

Theo ông Khương, để trở thành một điểm đến đủ sức cạnh tranh, Việt Nam cần tiếp tục đầu tư cho không gian làm việc và sinh sống của đội ngũ chuyên gia. Ông dùng cụm từ “các chuyên gia có kinh nghiệm quốc tế” để chỉ những người đã được đào tạo, va chạm và trưởng thành ở nước ngoài, dù là người Việt hay người nước ngoài.

Tinh thần bao trùm là không phân biệt xuất thân quốc tịch, miễn người tài yêu mến Việt Nam và muốn gắn bó lâu dài thì đều là nguồn lực quý báu cho sự phát triển.

Trong tầm nhìn ấy, ông Khương nhấn mạnh vai trò bản lề của Nghị quyết 57 mà Bộ Chính trị vừa ban hành. Đây là văn kiện có tính mở đường cho hợp tác quốc tế trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược mà Việt Nam đang rất cần cho tương lai, từ trí tuệ nhân tạo, công nghệ số, vật liệu mới, y sinh cho đến vaccine. Và muốn thúc đẩy những ngành này, Việt Nam cần một dòng chảy tri thức và hợp tác quốc tế lớn mạnh hơn nữa.

Nhưng không thể có cuộc chơi lớn nếu thiếu người chơi lớn. Các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp Việt Nam phải chủ động bước vào cuộc chơi ấy. Song song với đó là truyền thông đại chúng để người dân hiểu được tầm vóc của sự chuyển mình. Khi hiểu, họ sẽ thay đổi cách định hướng cho thế hệ trẻ, khơi dậy khát vọng phát triển bản thân gắn liền với sự phát triển của đất nước.

Điều khiến ông Chủ tịch AVSE Global lạc quan chính là tinh thần hiếu học, sự kiên trì và sức mạnh cộng đồng đã ăn sâu vào văn hóa làng xã Việt Nam. Đó chính là những tố chất tự nhiên khiến Việt Nam ngày càng hấp dẫn trong mắt cộng đồng chuyên gia quốc tế.